sur les Hauts plateaux
dans les années 50
Art
Art des pays d’Asie du Sud ou de la France
Cố Cả Leopold Cadière (Un prêtre savant au Viet Nam)
Un prêtre savant
1869-1955
Ít ai biết đến Cố Cả Léopold Cadière nhiều như biết cha Alexandre de Rhodes hay nhà bác học Alexandre Yersin tuy rằng toàn bộ công trình nghiên cứu của Cố Cả (250 ấn phẩm khoa học) để lại chúng ta rất phong phú và đa dạng trong lịch sử, ngôn ngữ học và dân tộc học qua sự phân tích tài tình từ một khái niệm nào đi nữa nhờ kiến thức uyên thâm của cha. Các bài cha viết thời đó gộp lại có tới 1500 trang sách xuất bản. Cha là một trong những người đặt nền móng cho việc nghiên cứu Việt Nam học đầu thế kỷ 20. Có thể nói toàn bộ công trình nầy là nguồn tư liệu hàng đầu cho ai muốn nghiên cứu đến nền văn hóa Việt Nam.
Ông sinh tại Aix-en-Provence miền nam nước Pháp ngày 14 tháng 2 năm 1860 trong một gia đình nông dân khiêm tốn. Bởi vậy khi ông sang làm việc ở Việt Nam thời đó, ông mới nhận thấy cuộc sống ở đây nó tương tự như cuộc sống lam lũ ở quê Pháp: sự tương trợ lẫn nhau, sự cần cù trong công việc nhưng lúc nào cũng hoan hỉ với tình yêu sâu đậm của gia đình. Chính vì đó ở nơi ông lúc nào cũng có sự thông cảm cái nghèo khó của người dân Việt. Vì có tâm tình yêu thương đồng loại nên ông dễ dàng hội nhập với dân nghèo nước ta.
Ông là linh mục thuộc Hội Thừa sai Paris (MEP, Missions Étrangères Paris) và ông đến Việt Nam vào ngày 3 tháng 12 năm 1892. Lúc đó ông được 23 tuổi. Chính nhờ những năm đầu ở Huế ông có may mắn được gặp giám mục Caspar, tác giả của quyển Tự điển Hán Việt Ngôn ngữ nhập môn. Chính ông Caspar nầy khai hướng cho ông nghiên cứu về lịch sử, dân tộc học và tôn giáo. Chính ông cũng thừa nhận ông học hỏi được nhiều với giám mục Caspar. Từ khi ông dấn thân vào việc nghiên cứu, ông bắt đầu học tiếng Việt nhưng đối với ông, học tiếng Việt không phải để nói tiếng Việt giỏi như người Việt mà còn cần phải có tâm tư suy nghĩ như người Việt. Chính nhờ ngôn ngữ mà người Việt mới diễn tả được điều họ cảm nhận và điều họ nghĩ. Ngôn ngữ là tấm gương phản chiếu cách nghĩ của một dân tộc. Nó phản ánh tất cả các khái niệm của con người. Ngôn ngữ vừa là khuôn đúc, vừa là thông dịch viên của bộ óc. Bởi vậy, nếu muốn biết người Việt Nam nghĩ gì, chúng ta cần phải tìm hiểu nơi ngôn ngữ của họ.
Theo sự giải thích của cha trong phần dẫn nhập của triết học dân gian Việt Nam thì cha cũng lưu ý đến việc áp dụng một trật tự logic theo quan điểm triết học phương Tây vào một chủ đề phức tạp sẽ làm méo mó hoàn toàn chủ đề nhất là làm sao dịch sát ý nghĩa khiến vì vậy tạo ra một hình ảnh không đầy đủ, thậm chí còn làm sai lệch về triết học dân gian, và làm mất đi tính khách quan vốn là giá trị cốt lõi của nghiên cứu. Đây không phải là triết học riêng của lớp học giả như ở Trung Hoa mà là những tư tưởng triết học được các thế hệ truyền lại cho nhau từ đời này qua đời kia và đang lưu hành trong dân gian, một cách có ý thức hay vô ý thức. Dù ở trình độ kiến thức nào đi nữa con người ta cũng có những ý kiến về vũ trụ và vạn vật, về con người và về khả năng và hành động của mình. Chính nhờ ngôn ngữ mà dân ta có được một lối sống nhìn thế giới xung quanh một cách rỏ ràng để có thể sống hoà hợp với giá trị đạo đức cùng những tư tưởng đó mà cha gọi đó là triết học dân gian Việt Nam mà thường gọi là minh triết và cũng là để tài mà cha muốn nghiên cứu. Đây là những ý tưởng được biểu diễn ra một cách tự nhiên trong từ ngữ và các kiểu nói thông thường trong dân gian. Có loại từ ngữ là “danh từ”, vốn dùng để gọi tên, và để phân loại một cách rất tự nhiên: những cái ta thấy giống nhau về một điểm nào đó, thì ta xếp vào một loại và gọi chung cùng một tên. Đi xa hơn chút nữa, những tên gọi đó gợi ý cho ta so sánh và bầy ra những kiểu nói có nghĩa đen cũng như nghĩa bóng và các ca dao ngạn ngữ có liên hệ đến các từ đó. Thí dụ ta lấy các từ liên hệ đến cái bụng trong thân thể.
Ta biết cái bụng thông thường có chứa nhiều nội tạng nên nó không chỉ là bộ phận tiêu hóa mà còn nó còn là trung tâm của sự đói no. Ta thường nói đau bụng để ám chỉ ta đang đau ở trong bao tử hay trong ruột. Đôi khi ta dùng sôi bụng để nói trong ruột ta có tiêng ùng ục. Còn đói bụng, đầy bụng, no bụng tất cả đều liên hệ đến sự đói hay no. Đôi khi trông qua hình dáng của bụng mà dân ta thường nói người đàn ông đó mang, cần phải làm nhiều mới có mà ăn hay người đàn bà có chửa trong những câu phổ biến như sau: Bụng bí rợ, ở đợ mà ăn hay là đi không bụng về có bụng. Bụng lại có hai từ được xem là đồng nghĩa đó là lòng và dạ. Bởi vậy mới có «đói lòng » như « đói bụng » hay « no lòng, no bụng » hay « ăn lót lòng ăn lót bụng ». Đôi khi bụng còn xem là cơ quan nhạy cảm và ý chí. Để nói hai người hoà thuận với nhau, ta thường nói hai người có một cái bụng hay là một lòng. (một bụng hay một lòng). Còn một người xảo nguyệt thì ta thường nói người đó có hai lòng hay là hai bụng. Còn nói « anh chưa có bụng hay lòng với em » tức là anh chưa có thương em trong bụng hay trong lòng. Còn một người có ý định tốt hay xấu ta thường nói « người tốt bụng » hay « người xấu bụng ».
Theo cố cả thì chữ lòng được xem như là chữ mang tính cách thanh cao hơn. Nó còn có nghĩa là tim. Bụng là chữ cho dân dã thường dùng ở địa phương. Lòng nó cũng có ý nghĩa tâm lý như bụng (ý chí, đam mê, thù oán, xấu xa vân vân…). Lấy lòng, mất lòng, phải lòng, nao lòng vân vân…thường nghe nói. Lòng còn có một ý nghĩa mà bụng không có như lòng súng, lòng căn, lòng sông, cái gì đó nằm ở bên trong. Trong trường hợp nầy lòng tựa như ruột. Bởi vậy ta mới nói lòng bò, lòng heo.
Dò sông dò biển còn dò nào ai bẻ thước mà dò lòng người.
Còn dạ, ta đã thấy qua các tục ngữ thì có tính đồng nhất giữa bụng và dạ. Bởi vậy ta thường nghe nói : Bụng làm dạ chiụ hay bụng bảo dạ. Để nói bị tiêu chảy, ta thường nói: đi lạnh dạ. Còn khi được thỏa mản theo sở thích, ta hay nói: Phỉ bụng, phỉ dạ.
Qua các từ bụng, lòng và dạ mà cha phân tích ở trên, ta nhận thấy cha rất thộng thạo tiếng Việt mà còn có những lời thân thương của cha đối với người Việt ở những vùng mà cha đảm nhiệm sứ mệnh. Theo nhà nghiên cứu Georges Cœdès, cha rất nhân bản và rất sâu đậm nòng ấm với dân tộc mà tròn đời cha cống hiến trong công tác mục vụ và nghiên cứu của mình. Cha cũng không bao giờ có tư tưởng của một công dân nước lớn để miệt thị một dân tộc bị cai trị. Chính cũng nhờ sự hiếu kỳ không biết chán mà cha tỏ ra xuất sắc học hỏi uyên sâu tiếng Việt suốt 27 năm trời sống ở Di Loan, Quảng Bình. Cha còn thu thập được một lượng ngôn ngữ bình dân đáng kể và thông hiểu sâu xa những tàng ẩn ý vị của đối tượng nghiên cứu theo sự nhận xét của nhà nghiên cứu Huế Đỗ Trinh Huệ.
Chính nhờ đó mà các bài cha viết hàng ngày rất phong phú trong những năm được đi bổ nhiệm từ giáo phận này sang giáo phận khác. Chắc chắn cha đem chúng ra so sánh với những sự kiện mà cha quan sát được bằng ngôn ngữ con người hoặc trong quá trình quan sát thiên nhiên trong nhiều lỉnh vực khác nhau như lịch sử, ngôn ngữ và dân tộc học. Đối với cha, văn bản không phải là tài liệu đặc quyền, mà những sự kiện như bất kỳ sự kiện nào khác, cũng phải cần có sự kiểm tra phê phán tương tự như những quan sát mà cha rút ra được từ tính xác thực tế sống động mà cha ưa thích. Phải nói đây là những kết lúận mà cha mong muốn có được để thuyết phục luôn cả chính mình chớ không thể nào dựa trên các tài liệu có sẳn để rút tỉa ra cái chung dù cha rất thông thạo chữ Hán và chữ Việt.
Cha Cadière là sự khám phá đẹp nhất mà nhà khảo cổ Louis Finot giám đốc của trường Viện Viễn Đông Bác cổ (EFEO) đã thực hiện được trong chuyến khảo sát Đông Dương đầu tiên. Đây là lời kể lại của của cựu giám đốc của EFEO Louis Malleret từ 1950-1956. Chính nhờ đó cha mới quen biết và kết bạn với Louis Finot. Từ đó cha trở thành viên của trường EFEO và bài đầu tiên gữi cho trường đăng vào năm 1901 đó là bải có tựa đề:Tín ngưỡng và ngạn ngữ dân gian ở thung lũng Nguồn Sơn (Croyances et dictons populaires de la vallée du Nguồn Sơn). Sau đó cha có nghiên cứu chung với nhà Đông Phương học Paul Pelliot về « nguồn tư liệu An Nam trong lịch sử An Nam » và bài nầy được đăng trên BEFEO năm 1904. Mặc dù cha đã được công nhận là thành viên thông tấn của EFEO từ 1906, rồi đến năm 1918 lại được công nhận là thành viên hưởng trợ cấp (pensionnaire) nhưng cha từ chối làm việc ở Hànôi và vẫn tiếp tục giữ nhiệm sở tại Cửa Tùng. Ở đây cha xây dựng một nhà thờ và một trường học. Ngoài ra cha còn quan tâm đến thực vật học nên cha có một vườn bách thảo nổi tiếng có nhiều cây dương xỉ, ráy, hoa lan và cây thuốc trong và ngoài nước, nhiều loài trong số đó được cha mô tả và ghi chú lại cho Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên ở Paris. Nhưng sự đóng góp lớn nhất của cha đối với nghiên cứu Việt Nam là sự thành hình Hội Đô thành hiếu cổ (Association des Amis du Vieux Hué) AAVH vào năm 1913 mà cha là người khởi xướng. Lúc đầu chỉ có 17 thành viên đến từ các phương trời khác nhau (giáo sĩ thừa sai, quan chức thuộc địa, binh sĩ, nhà buôn, quan lại Nam triều). Tất cả đều làm việc không lương bổng và cống hiến sức lực một cách vô tư. Các tập san của AAVN và EFEO trờ thành từ nay là nguồn tư liệu vô giá cho những ai muốn tìm hiểu đến Việt Nam xưa. Còn cha, việc từ chối dứt khoát trở về Pháp lúc ấy cha được 84 tuổi dù có sự đề nghị trở về Pháp của Hội Thừa sai Paris: Cả đời tôi, tôi đã dân hiến cho xứ sở nầy rồi. Cho tôi được ở lại và chết ở đây.
Nhờ sự ước vọng nầy, cha già Việt hóa được chôn cất ở nghĩa trang Phú Xuân (Huế), và nhất là chúng con, người dân Việt lúc nào cũng có lòng với cha nhiều lắm.
Version française
Peu de gens connaissent Léopold Cadière autant que le Père Alexandre de Rhodes ou le savant Alexandre Yersin. Pourtant, l’ensemble de ses travaux de recherche qu’il nous a laissé est très riche et diversifié sur l’histoire, la linguistique et l’ethnologie par son analyse méticuleuse de n’importe concept, due en grande partie à ses connaissances approfondies. Les articles qu’il a écrits à cette époque représentent un volume total de 1 500 pages d’édition. Il fut l’un des fondateurs des études sur le Vietnam au début du XXème siècle. On peut dire que l’ensemble de ses travaux constitue une source d’information de référence pour quiconque souhaite étudier la culture vietnamienne.
Né à Aix-en-Provence, dans le sud de la France, le 14 février 1860, dans une famille paysanne modeste. Au moment de son arrivée au Vietnam, il se rendit compte qu’à cette époque, la vie d’ici était semblable à celle de sa ville natale en France: outre l’entraide et l’assiduité au travail, il y avait toujours la joie et l’attachement profond à la famille. Ainsi il éprouva toujours de la compassion pour la pauvreté du peuple vietnamien. Grâce à son amour pour ses semblables, il s’intégra facilement parmi les pauvres de notre pays.
Étant prêtre des Missions Étrangères de Paris (MEP), il arriva au Vietnam le 3 décembre 1892. Il avait alors 23 ans. C’est durant ses premières années à Huế qu’il eut la chance de rencontrer l’évêque Louis Caspar, auteur du Dictionnaire d’introduction vietnamien-français. C’est lui qui l’orienta vers l’histoire, l’ethnologie et la religion. Il avoua lui-même avoir beaucoup appris de Mgr Caspar. Depuis le début de ses recherches, il commença à apprendre le vietnamien. Mais pour lui, apprendre le vietnamien ne signifie pas qu’il faut parler le vietnamien aussi bien que les Vietnamiens, mais il faut aussi penser comme eux. C’est par la langue que les Vietnamiens peuvent exprimer leurs sentiments et leurs pensées. La langue est le miroir de la pensée d’une nation. Elle reflète tous les concepts humains. La langue est à la fois un modèle et un interprète de l’esprit. Par conséquent, si nous voulons comprendre ce que pensent les Vietnamiens, nous devons apprendre à connaître leur langue.
Selon l’explication du père Cadière dans l’introduction à la philosophie populaire vietnamienne, il a également noté qu’au point de vue de la philosophie occidentale l’application d’un ordre logique dans un un sujet de nature complexe déformerait complètement le sujet, en particulier la manière de traduire le sens avec exactitude, ce qui crée ainsi une image incomplète pouvant déformer la philosophie populaire et fait perdre le caractère objectif qui est la valeur fondamentale de la recherche. Il ne s’agit pas d’une philosophie réservée aux érudits comme en Chine, mais plutôt d’idées philosophiques transmises de génération en génération et circulant de manière consciente ou inconsciente parmi la population. Quel que soit son niveau de connaissance, chacun a une opinion sur l’univers et sur toute chose, sur les humains et sur ses propres capacités et ses actions. C’est grâce à la langue que notre peuple a acquis un mode de vie lui permettant la perception du monde qui l’entoure et de vivre en harmonie avec les valeurs morales et les idées. C’est ce que le père Cadière appelle « la philosophie populaire vietnamienne » ou la sagesse et c’est aussi le sujet de ses recherches. Ces idées s’expriment naturellement par des mots et des expressions courantes. Il existe un type de mot appelé « nom » réservé pou le nommage et le classement de manière très naturelle: des choses que nous percevons comme similaires, nous les classons dans une même catégorie et les appelons du même nom. En allant plus loin, ces noms suggèrent des comparaisons et présentent des expressions littérales et figurées, ainsi que des proverbes qui s’y rapportent. Prenons par exemple les mots relatifs au ventre dans le corps.
Nous savons que le ventre contient normalement de nombreux organes internes. Il est donc non seulement le système digestif, mais aussi le centre de la faim et de la satiété. On est habitué à avoir souvent des maux de ventre pour évoquer des douleurs à l’estomac ou aux intestins. On parle parfois de « gargouillements dans le ventre » pour désigner des gargouillements intestinaux. La faim, la satiété et la sensation de satiété sont toutes liées à la faim ou à la satiété. Parfois, en observant la forme du ventre, on dit souvent que l’homme qui le porte, est obligé de travailler beaucoup pour répondre à ses besoins alimentaires et que la femme est enceinte, avec des expressions populaires comme : Bụng bí rợ, ở đợ mà ăn (Homme au ventre gros comme une courge, il doit se louer pour manger) ou Đi không bụng về có bụng (Partir sans ventre, rentrer à la maison avec un ventre dodu). Le mot « ventre » a deux mots synonymes « lòng (cœur) » et «dạ (entrailles )». C’est pourquoi on dit «đói lòng »pour dire qu’on a faim, ou « no lòng, no bụng » pour signifier la satiété ou « ăn lót lòng ăn lót bụng » pour confirmer qu’on consomme quelque chose dans le ventre. Ce dernier est parfois considéré comme le siège de la sensibilité et de la volonté. Pour dire que deux personnes s’entendent bien , on dit souvent qu’elles n’ont qu’un seul ventre ou qu’un seul cœur. Quant à une personne maligne, on dit souvent qu’elle a deux cœurs ou deux ventres. Mais lorsque la fille dit que « tu n’as ni ventre ni cœur pour moi» signifie que tu ne l’aimes ni dans ton ventre ni dans ton cœur. Quant à une personne bien intentionnée ou mal intentionnée, on dit souvent « une personne bienveillante (người tốt bụng)» ou « une personne méchante (người xấu bụng)».
Selon le père Léopold Cadière, le mot « lòng » est réservé pour signifier quelque chose de noble. Il est également synonyme du mot cœur. «Bụng » est un mot familier souvent utilisé au niveau local. «Lòng » a également une signification psychologique, comme «bụng (ventre) » (volonté, passion, haine, méchanceté, etc.). On entend souvent Lấy lòng (plaire à quelqu’un), mất lòng (mécontenter quelqu’un), phải lòng (s’amouracher de quelqu’un), nao lòng (être ému) etc.
« Lòng» a aussi une autre signification que le ventre n’a pas pour traduire quelque chose à l’intérieur d’un objet. C’est le cas de l’intérieur de la maison (lòng căn) ou celui d’un canon de fusil (lòng súng) ou le lit d’un fleuve (lòng sông) . Pour ce cas, le mot « lòng » est semblable au mot ruột (entrailles). C’est pour cela qu’on évoque lòng bò (les entrailles du bœuf), lòng heo (les entrailles du cochon).
Dò sông dò biển còn dò nào ai bẻ thước mà dò lòng người.
Sonder un fleuve, sonder la mer , on le peut encore; mais qui a coupé la perche avec laquelle on sondera le cœur de l’homme.
Quant à l’estomac, nous avons vu à travers les proverbes qu’il existe une similitude, une identité entre l’estomac et le ventre. C’est pourquoi on entend souvent dire : «: Bụng làm dạ chiụ (Le ventre fait souffrir l’estomac) » ou «bụng bảo dạ (le ventre avertit l’estomac)». Pour parler de la diarrhée, on dit souvent : «Đi lạnh dạ (aller ayant froid au ventre ». Et lorsque l’on est satisfait de ses préférences, on dit souvent : « Phỉ bụng, phỉ dạ » pour signifier qu’on obtient tout ce qu’on veut.
À travers les mots « ventre », « cœur » et «entrailles» que Père Cadière a réussi à analyser ci-dessus, nous pouvons constater qu’il parlait couramment le vietnamien et qu’il employait également des mots d’affection pour les Vietnamiens vivant dans les régions où il entreprenait sa mission. Selon le chercheur Georges Cœdès, il était très humain et il éprouvait toujours une affection profonde pour le peuple auquel il a consacré toute sa vie dans le cadre de son travail pastoral et de ses recherches. Il n’avait jamais l’état d’esprit d’un citoyen d’un grand pays qui mépriserait un peuple dominé. C’est également grâce à sa curiosité insatiable qu’il a excellé dans l’apprentissage approfondi de la langue vietnamienne durant les 27 années qu’il a vécues à Di Loan, Quảng Binh. Il a réussi à collecter également un nombre important d’expressions populaires et à approfondir les implications cachées du sujet de recherche selon la remarque du chercheur Đỗ Trinh Huệ.
C’est grâce à cela que ses écrits quotidiens étaient très diversifiés durant ses années de mutations de diocèse en diocèse. Il les confrontait certainement aux faits qu’il observait dans le langage humain ou au cours de ses observations de la nature dans divers domaines tels que l’histoire, la langue et l’ethnologie. Pour lui, les textes n’étaient pas des documents privilégiés, mais les faits comme les autres exigeaient le même examen critique que les observations tirées de la réalité vécue à laquelle allait sa prédilection. Il faut dire ces conclusions qu’il a voulu avoir pour convaincre lui-même mais en aucun cas ce ne sont pas celles tirées des documents disponibles à sa disposition malgré sa maîtrise parfaite en chinois et en vietnamien.
C’est lui, la plus belle découverte que l’archéologue Louis Finot, directeur de l’EFEO, avait faite lors de sa première exploration en Indochine. Voici le récit de Louis Malleret, ancien directeur de l’EFEO (École française d’Extrême-Orient) de 1950 à 1956. C’est grâce à cette découverte qu’il fit la connaissance de Louis Finot et se lia d’amitié avec lui. Dès lors, il devint membre de l’EFEO et son premier article envoyé à l’école fut publié en 1901, intitulé : Croyances et dictons populaires de la vallée du Nguồn Sơn (Tín ngưỡng và ngạn ngữ dân gian ở thung lũng Nguồn Sơn). Plus tard, il effectua des recherches avec l’orientaliste Paul Pelliot sur les « Sources annamites dans l’histoire de l’Annam », article publié dans la BEFEO en 1904. Bien qu’il fût reconnu comme membre correspondant de l’EFEO en 1906, puis comme membre retraité en 1918, il refusa de travailler à Hanoï et conserva son poste à Cửa Tùng. Il y construisit une église et une école. Passionné de botanique, il possédait un célèbre jardin botanique abritant de nombreuses fougères, d’aroïdées, d orchidées et plantes médicinales d’origine nationale et étrangère, dont il décrivit et documenta un grand nombre dans ses notes pour le Muséum d’histoire naturelle de Paris. Mais sa plus grande contribution aux études vietnamiennes fut la création de l’Association des Amis du Vieux Huế (AAVH) en 1913, dont il fut l’initiateur. Au départ, elle ne comptait que 17 membres venus de différentes régions du monde (missionnaires, fonctionnaires coloniaux, soldats, marchands et fonctionnaires de la dynastie du Sud). Tous travaillaient bénévolement et consacraient leurs efforts avec abnégation.
Les revues de l’AAVN et de l’EFEO sont devenues désormais des sources d’information précieuses pour ceux qui souhaitent en savoir plus sur l’ancien Vietnam. Quant au père Cadière, il refusa de rentrer avec fermeté en France à l’âge de 84 ans, malgré la proposition des Missions Étrangères de Paris : « J’ai consacré toute ma vie à ce pays. Laissez-moi rester et mourir ici.
Grâce à ce souhait, ce vieil homme vietnamisé fut enterré au cimetière de Phú Xuân (Hué) et notamment nous, le peuple vietnamien, ayant toujours eu beaucoup d’affection pour vous, notre père vénéré.
Few people know Léopold Cadière as well as Father Alexandre de Rhodes or the scientist Alexandre Yersin. Yet the body of research he left us is richly diversified in history, linguistics and ethnology, with his meticulous analysis of any concept due in large part to his in-depth knowledge. The articles he wrote during this period represent a total volume of 1,500 editorial pages. He was one of the founders of Vietnam studies in the early 20th century. It can be said that his body of work constitutes a reference source of information for anyone wishing to study Vietnamese culture.
Born in Aix-en-Provence, in the south of France, on February 14, 1860, into a modest peasant family. When he arrived in Vietnam, he realized that life here was similar to that in his hometown in France: in addition to mutual aid and hard work, there was always joy and a deep attachment to family. So he always felt compassion for the poverty of the Vietnamese people. Thanks to his love for his fellow human beings, he integrated easily among the poor of our country.
As a priest of the Missions Étrangères de Paris (MEP), he arrived in Vietnam on December 3, 1892. He was 23 years old at the time. It was during his first years in Huế that he had the good fortune to meet Bishop Louis Caspar, author of the Dictionnaire d’introduction vietnamien-français. It was he who steered him towards history, ethnology and religion. He himself admits to having learned a great deal from Bishop Caspar.
From the start of his research, he began to learn Vietnamese. But for him, learning Vietnamese doesn’t mean speaking Vietnamese as well as the Vietnamese, it also means thinking like the Vietnamese. It’s through language that the Vietnamese can express their feelings and thoughts. Language is the mirror of a nation’s thinking. It reflects all human concepts. Language is both a model and an interpreter of the mind. So, if we want to understand what the Vietnamese think, we need to get to know their language.
According to Father Cadière’s explanation in the Introduction to Vietnamese Folk Philosophy, he also noted that, from the point of view of Western philosophy, the application of a logical order to a subject of a complex nature would completely distort the subject, in particular the way of accurately translating the meaning, thus creating an incomplete picture that can distort folk philosophy and lose the objective character that is the fundamental value of research. This is not a philosophy reserved for scholars, as in China, but rather philosophical ideas handed down from generation to generation and circulating consciously or unconsciously among the population. Whatever one’s level of knowledge, everyone has an opinion on the universe and everything else, on human beings and on one’s own abilities and actions. It is thanks to language that our people have acquired a way of life that enables them to perceive the world around them and to live in harmony with moral values and ideas.
This is what Father Cadière calls « Vietnamese popular philosophy » or wisdom, and it is also the subject of his research. These ideas are expressed naturally in everyday words and expressions. There’s a type of word called a « name » reserved for naming and classifying in a very natural way: things that we perceive as similar, we classify in the same category and call by the same name. Going a step further, these names suggest comparisons and present literal and figurative expressions, as well as related proverbs. Take, for example, the words relating to the belly in the body. We know that the belly normally contains many internal organs. It is therefore not only the digestive system, but also the center of hunger and satiety. We’re used to having stomach aches to evoke pain in the stomach or intestines. The term « stomach rumbling » is sometimes used to describe intestinal gurgling. Hunger, satiety and feeling full are all linked to hunger or satiety. Sometimes, by observing the shape of the belly, it is often said that the man who carries it, is obliged to work hard to meet his dietary needs and that the woman is pregnant, with popular expressions such as: Bụng bí rợ, ở đợ mà ăn (Man with a belly as big as a gourd, he has to hire himself out to eat) or Đi không bụng về có bụng (Leaving without a belly, coming home with a plump belly).
The latter is sometimes considered the seat of sensitivity and willpower. To say that two people get along well, we often say that they have only one stomach or one heart. As for a smart person, it’s often said that he or she has two hearts or two stomachs. But when the girl says that « you have neither belly nor heart for me » it means that you love her neither in your belly nor in your heart. As for a well-intentioned or ill-intentioned person, we often say « a benevolent person (người tốt bụng) » or « a wicked person (người xấu bụng) ». According to Father Léopold Cadière, the word « lòng » is reserved to mean something noble. It is also synonymous with the word heart. « Bụng » is a colloquial word often used locally. « Lòng » also has a psychological meaning, like « bụng (belly) » (will, passion, hatred, malice, etc.). We often hear Lấy lòng (to please someone), mất lòng (to displease someone), phải lòng (to fall in love with someone), nao lòng (to be moved) etc. « Lòng » also has another meaning that the belly doesn’t have to translate something inside an object. This is the case of the inside of the house (lòng căn) or that of a gun barrel (lòng súng) or the bed of a river (lòng sông) . In this case, the word « lòng » is similar to ruột (entrails). This is why we speak of lòng bò (ox entrails), lòng heo (pig entrails).
Dò sông dò biển còn dò nào ai bẻ thước mà dò lòng người.
To sound a river, to sound the sea, one can still do it; but who has cut the pole with which to sound the heart of man.
As for the stomach, we have seen from the proverbs that there is a similarity, an identity between the stomach and the belly. This is why we often hear it said: « : Bụng làm dạ chiụ (The belly makes the stomach suffer) » or « bụng bảo dạ (the belly warns the stomach) ». To talk about diarrhea, we often say, « Đi lạnh dạ (going having a cold stomach) ». And when we’re satisfied with our preferences, we often say, « Phỉ bụng, phỉ dạ » to mean we get everything we want.
Through the words « belly », « heart » and « entrails » that Father Cadière managed to analyze above, we can see that he spoke fluent Vietnamese and also used words of affection for the Vietnamese living in the regions where he undertook his mission. According to researcher Georges Cœdès, he was very human and always felt a deep affection for the people to whom he devoted his entire life in pastoral work and research. He was never in the frame of mind of a citizen of a great country who would despise a dominated people. It was also thanks to his insatiable curiosity that he excelled at learning the Vietnamese language in depth during the 27 years he lived in Di Loan, Quảng Binh. He also managed to collect a significant number of popular expressions and delve deeper into the hidden implications of the research subject according to the remark of researcher Đỗ Trinh Huệ.
Thanks to this, his daily writings were highly diversified during his years of transfers from diocese to diocese. He certainly confronted them with the facts he observed in human language or during his observations of nature in various fields such as history, language and ethnology. For him, texts were not privileged documents, but facts like any others demanded the same critical scrutiny as observations drawn from the lived reality to which he had a predilection. These were not the conclusions he drew from the documents available to him, despite his perfect command of Chinese and Vietnamese.
This is the most beautiful discovery that archaeologist Louis Finot, director of the EFEO, made during his first exploration of Indochina. This is the account of Louis Malleret, former director of the EFEO (École française d’Extrême-Orient) from 1950 to 1956. It was through this discovery that he met and befriended Louis Finot. From then on, he became a member of the EFEO and his first article sent to the school was published in 1901, entitled: Croyances et dictons populaires de la vallée du Nguồn Sơn (Tín ngưỡng và ngạn ngữ dân gian ở thung lũng Nguồn Sơn). Later, he carried out research with orientalist Paul Pelliot on « Sources annamites dans l’histoire de l’Annam« , an article published in BEFEO in 1904. Although he was recognized as a corresponding member of the EFEO in 1906, and then as a retired member in 1918, he refused to work in Hanoi and retained his position in Cửa Tùng. There, he built a church and a school. Passionate about botany, he owned a famous botanical garden home to numerous ferns, aroids, orchids, and medicinal plants of both domestic and foreign origin, many of which he described and documented in his notes for the Natural History Museum in Paris. But his greatest contribution to Vietnamese studies was the creation of the Association of Friends of Old Huế (AAVH) in 1913, which he initiated. Initially, it had only 17 members from different parts of the world (missionaries, colonial officials, soldiers, merchants, and officials of the Southern Dynasty). All worked voluntarily and devoted their efforts selflessly.
The journals of the AAVN and the EFEO have now become valuable sources of information for those who wish to know more about ancient Vietnam. As for Father Cadière, he firmly refused to return to France at the age of 84, despite the proposal of the Paris Foreign Missions: « I have devoted my whole life to this country. Let me stay and die here. »
Thanks to this wish, this old Vietnamese man was buried in the cemetery of Phú Xuân (Hué) and in particular we, the Vietnamese people, having always had a lot of affection for you, our venerated father.
Bibliographie:
Léopold Cadière: Anthropologie populaire annamite: BEFEO. Tomẹ 15, 1915, pp 1-102
Léopold Cadière: Philosophie populaire annamite. Bd 2, H.1, 1907, pp 116-127
Đỗ Trinh Huệ: Léopold Cadière với văn hóa, tín ngưỡng ngươì Việt. Nghiên cứu Tôn giáo, số 5, 2004
Léopold Cadière: Croyances et dictons populaires fe la vallée du nguồn Sơn, BEFEO 1/2, p 119-139; 1/3,p 183-207
Bui-Quang Tung. X. Le R. P. Léopold Cadière (1869-1955). In: Bulletin de l’Ecole française d’Extrême-Orient. Tome 49 N°2,
1959. pp. 648-657;
Georges Cœdes: Hommage au R.P. Cadière. Bulletin de la société des missions étrangères. 2ème série, no 92, Juin 1956
Les trésors de Toutankhamon ( Bảo vật của Toutankhamon)
Version française
Version anglaise
Galerie des photos
Pharaoh Toutankhamon nổi tiếng khắp thế giới bởi tên tuổi của ông gắn liền với những báu vật tuyệt vời mà được nhà khảo cổ học Howard Carter khai quật vào năm 1922 tại Thung Lũng các vị Vua. Tên của ông được cha ông, Pharaoh Akhenaton thâm độc đặt cho, trong khi mẹ ông, Kiya, chính là chị cùng cha khác mẹ của cha ông. Khi cha ông qua đời, Toutankhamon mới chỉ có 8 hoặc 9 tuổi. Lúc đó, ông đã mất tất cả những người thân: mẹ Kiya, mẹ kế Nefertiti và các chị cùng cha khác mẹ. Ông thấy mình hoàn toàn cô độc. Lợi dụng điểm yếu của vị vua trẻ, hai cố vấn Ay và Horemheb đã khôi phục lại việc thờ cúng thần Amon, điều mà cha ông, Akhenaton, đã cấm đoán, và loại trừ ông ra khỏi các cuộc cải cách của họ. Do đó, ông trở thành một vị vua bị thao túng, ít được lắng nghe và bị cô lập khủng khiếp. Nhờ xác ướp của thân thể ông, chúng ta biết rằng ông mắc nhiều khuyết tật (tật bàn chân vẹo, bệnh sốt rét liên tục). Ông trị vì để phục vụ tham vọng chính trị của hai cố vấn của cha mình, Ay và Horemheb. Họ lần lượt cai trị Ai Cập từ năm 1325 đến năm 1293 TCN sau khi ông qua đời ở tuổi 19. Sự kiện này đánh dấu sự kết thúc của Vương triều thứ 18.
Le pharaon Toutankhamon est tellement connu dans le monde car son nom est lié plutôt aux fabuleux trésors exhumés en 1922 par l’archéologue Howard Carter dans la Vallée des Rois. Son nom est choisi par son père, le sulfureux pharaon Akhenaton tandis que sa mère Kiya n’est autre que la demi-sœur de son père. Lorsque ce dernier est décédé, Toutankhamon n’a que 8 ou 9 ans. À ce moment il a déjà perdu tous ses proches, sa mère Kiya, sa belle-mère Néfertiti et ses demi-sœurs. Il se retrouve tout seul. Profitant de la faiblesse de l’enfant roi, les deux conseillers Ay et Horemheb restaurent le culte d’Amon que son père Akhenaton a interdit et le mettent à l’écart de leurs réformes. Il devient ainsi un roi manipulé, peu écouté et terriblement isolé. Grâce à sa momie on sait qu’il a de multiples handicaps (pied bot, crises successives de paludisme). Il règne pour servir les ambitions politiques des deux conseillers Ay et Horemheb de son père. Ces derniers règnent successivement sur l’Egypte entre 1325 et 1293 avant J.C. après sa mort à l’âge de 19 ans. C’est ainsi que se termine la fin de XVIIIème dynastie.
Pharaoh Tutankhamun is so well known worldwide because his name is mainly associated with the fabulous treasures unearthed in 1922 by archaeologist Howard Carter in the Valley of the Kings. His name was chosen by his father, the controversial Pharaoh Akhenaton, while his mother Kiya was none other than his father’s half-sister. When the latter died, Tutankhamun was only 8 or 9 years old. At that time, he had already lost all his close relatives: his mother Kiya, his stepmother Nefertiti, and his half-sisters. He found himself completely alone. Taking advantage of the young king’s weakness, the two advisors Ay and Horemheb restored the cult of Amon, which his father Akhenaton had forbidden, and sidelined him from their reforms. He thus became a manipulated king, little listened to and terribly isolated. Thanks to his mummy, we know that he had multiple disabilities (clubfoot, successive bouts of malaria). He reigned to serve the political ambitions of the two advisors Ay and Horemheb of his father. They ruled Egypt successively between 1325 and 1293 BC after his death at the age of 19. This is how the end of the 18th dynasty came to a close.
Đình Bảng ( Maison communale Đình Bảng, Bắc Ninh)
Đình Bảng (Bắc Ninh)
Version française
Version anglaise
Liste des photos
Được xây dựng vài thế kỷ trước đó, ngôi đình miền Bắc nhất là Đình Bảng được xem là hình mẫu tham khảo đối với người dân Việt vì nó không phải duyên dáng hơn mà nó có tính chất độc đáo. Nó là biểu tượng chân chất của cuộc sống nông thôn ở Việt Nam qua nhiều thế kỷ. Chính nó được dựng lên đầu tiên trong văn hóa nông thôn ở đồng bằng sông Hồng. Ngôi đình miền Bắc không những là một hệ thống cột kèo chồng rường xà kết cấu vững chắc kê trên nền gạch hay đất mà còn là một bộ khung thuần gỗ mà mái đình nén xuống nhờ có trọng lượng của nó. Vai trò của các chân cột dùng đề đỡ mái đình là một đặc tính của ngôi đình làng Việt Nam. Chân cột càng lớn thì ngôi đình càng vững chãi.
Hình dạng của ngôi Đình Bảng xem rất bề thế nhờ các cột cái to tướng. Cảm tưởng nầy thường được minh họạ qua câu thành ngữ mà ta thường hay nói: to như cột đình và được thấy ở ngôi đình nổi tiếng « Ðình Bảng » với 60 cột đình bằng gỗ lim và một mái nhà vĩ đại với các đầu đao hình cánh hoa sen.
Construite quelques siècles plus tôt, la maison communale du Nord, en particulier celle de Đình Bảng, reste le modèle de référence pour la plupart des Vietnamiens car elle est retenue non pas pour son caractère esthétique mais plutôt pour son caractère original. Elle est le symbole authentique de la vie rurale des Vietnamiens au fil des siècles. C’est elle qui a été érigée en premier par la culture villageoise vietnamienne dans le delta du Fleuve Rouge. La maison communale de Đình Bảng n’est pas seulement un assemblage de colonnes, d’arbalétriers et de toutes sortes d’éléments soudés par des mortaises et des tenons, reposant sur le sol ou des fondations en pierre mais c’est aussi une armature en bois sur laquelle s’appuie la toiture qui la consolide de son propre poids. L’une des caractéristiques de la maison communale vietnamienne réside dans le rôle des colonnes servant de soutien à la toiture. Plus les colonnes sont grosses, plus l’armature est stable.
Son aspect est très imposant grâce à ces colonnes principales volumineuses. Cette impression est illustrée souvent par l’expression qu’on a l’habitude de dire en vietnamien: to như cột đình (colossal comme la colonne du đình). C’est ce qu’on trouve dans la fameuse maison communale « Ðình Bảng » avec ses 60 colonnes en bois de fer (gỗ lim) et sa grande toiture terminée par les angles rebroussés en forme des pétales de lotus.
Built a few centuries earlier, the communal house of the North, particularly that of Đình Bảng, remains the reference model for most Vietnamese people because it is valued not for its aesthetic character but rather for its originality. It is the authentic symbol of rural Vietnamese life over the centuries. It was the first to be erected by Vietnamese village culture in the Red River Delta. The communal house of Đình Bảng is not just an assembly of columns, rafters, and all sorts of elements joined by mortises and tenons, resting on the ground or stone foundations, but it is also a wooden framework on which the roof relies, consolidating it by its own weight. One of the characteristics of the Vietnamese communal house lies in the role of the columns serving as support for the roof. The bigger the columns, the more stable the framework.
Its appearance is very imposing thanks to these large main columns. This impression is often illustrated by the expression commonly used in Vietnamese: « to như cột đình » (colossal like the đình column). This is what is found in the famous communal house « Đình Bảng » with its 60 ironwood (gỗ lim) columns and its large roof finished with upturned corners shaped like lotus petals.
La contrepèterie (Nói lái)
Nói lái
Không biết nói lái nó có từ bao giờ ở Việt Nam nhưng ở thời Pháp thuộc được nhà nghiên cứu của trường học Pháp ở Viễn Đông M.A. Chéon nhận định rằng nói lái là một ngôn ngữ được sáng tạo « một cách máy móc (thuộc lòng) » và giã tạo từ việc hỗn hợp hoặc đảo ngược các yếu tố của hai hoặc ba đơn âm liên tiếp trong một câu. Nó được xem như một lối chơi chữ thực sự và có đặc điểm là trong cuộc đàm thoại. Khi một người nói ra một đường thì người nghe phải hiểu một nẻo, một cách khác theo một qui ước ngầm chỉ có một giới nào trong nghề nghiệp hay bạn bè mới thấu hiểu mà thôi. Nay nó trở thành thông dụng của dân gian, mang tính đùa giỡn và bông lơn trong nhóm bàn bè thân thiết chẳng hạn như khoái ăn sang (sáng ăn khoai), chà đồ nhom (chôm đồ nhà), hạ cờ tây (hạ cầy tơ) vân vân…
Từ những từ thanh nhã nó có thể trở thành những từ thô tục mang tính cách vô tư hay cố ý để trêu nghẹo hay chọc quê người khác nhất là về tên tuổi mà cha mẹ đặt ra cho con rất đẹp như Cảnh hu, Thu đạm, Thái đức vân vân.Trong câu, đôi khi nó không có nghĩa chi cả mà một khi đảo ngược lại thì nó có nghĩa như mán cài trở thành cái màn hay là ngược lại như đơi chi lại thành đi chơi.
Theo nhà nghiên cứu Pháp M.A. Chéon, người Việt hay có thói quen tách ra một cách dễ dàng các yếu tố (phụ âm và nguyên âm) của các từ. Chính nhờ dựa trên sự tách rời nầy cả qui tắc của nói lái được thiết lập. Cái từ đầu tiên nó cho từ sau mượn phần kết và đổi lại nó lấy lại phần kết của từ sau.
Như vậy đi chơi được chia thành đ+i và ch+ơi và trở thành đơi chi bằng cách đảo ngược. Đây là qui luật rất đơn giản nhưng nó cũng có qui luật rất phức tạp mà ta hay thường thấy trong cách nói lái với ba nguyên tắc dưới đây:
Cách thức thứ nhất:
1°) Hoán đổi (đảo ngược) khuôn âm, trước ra sau, sau ra trước.
2°) Giữ nguyên hai thanh (dấu) của hai âm gốc.
Thí dụ: cờ tây thành cầy tơ. Cách thức nầy nghe êm tai và thông dụng nhất. Cờ và cầy vẫn giữ hai dấu huyền (bằng) của hai âm gốc cũng như tây và tơ (không dấu).
Cách thứ nhì:
1°) Hoán đổi trọn âm tiết (syllabes).
2°) Giữ nguyên hai thanh (dấu) của hai âm gốc.
Thí dụ: đấu tranh thành tránh đâu. Cách thức nầy không nghe êm tai và ít được sử dụng.
Cách thứ ba:
1°) Hoán đổi khuôn âm.
2°) Hoán đổi cả hai thanh (dấu) của hai âm tiết.
Thí dụ: khó đi thành khi đó. Cách thức nầy gượng ép không xuôi tai và cũng ít được sử dụng.
Theo nhà văn Phụng Nghi, trong một từ có 3 hoặc 4 âm tiết, muốn nói lái ta giữ nguyên những âm nối kết (kết tự) hoăc những âm có nghĩa phụ. Những âm tiết có nghĩa chánh được hoán đổi theo ba cách thức ở trên.
Thí dụ: khoái ăn sang (sáng ăn khoai)
cái trâm em cài-> (cái trài em câm)-> (cái chai em cầm)
làm sương cho sáo-> (làm sao cho sướng)
cầu gia đạo (cạo da đầu)
Nói lái thường dùng có hữu ý phản ảnh một thực trạng của xã hội như:
Ban lãnh đạo (Bao lãnh đạn)
Thủ tục đầu tiên tức là thủ tục tiền đâu (tức là hối lộ).
Chiều 30 Tết thầy giáo tháo giầy đi chợ, mồng một giáo chức (giức cháo) dứt cháo vui Xuân. Trong câu nầy thì có sự châm chước trong lỗi chính tả như hai chữ giức và dứt.
Với đặc điểm « biến tục thành thanh », tiếng lái là một thủ pháp đi vào các loại văn chương bác học và các câu đối dân gian. Nó còn châm biến mĩa mai như bài thơ kiếp tu hành của Hồ Xuân Hương:
Cái kiếp tu hành nặng đá đeo
Vị gì một chút tẻo tèo teo (quá nhỏ)
Thuyền từ muốn về Tây trúc
Trái gió phải nên phải lộn lèo
hay châm chước các phát âm hỏi ngã trong bài thơ «Hè đợi tình nhân» của Nguyễn Khoa Vy :
Nực cổi chỉ ra nỗi cực lòng
Dòng châu lai láng đĩa dầu chong
Khó đi tìm hiểu nhau khi đó
Công khó chờ ai biết có không
Ta cũng thường nghe câu đố nói lái như sau :
-Chè gì không ngán chỉ ngán chè ghim (chìm nghe)
-Bằng ngón tay trên bàn Phật
Tụng kinh rồi búng cánh bay xa (bánh cúng)
-Cái bông trên cành, cái trái cận mây (cây mận)
-Cục đo đỏ bỏ vô giường (Cục đường bỏ vô giỏ)
hay trong các câu đối dân gian:
Con mèo cái nằm mãi trên mái kèo
Con cá đối nằm trong cối đá
Con chim mỏ kiến đậu trên miếng cỏ
Có những kiểu nói lái, lúc ban đầu người nghe tưởng tiếng tây, tiếng tàu gì đó gây ra sự khó hiểu, làm cho người nghe ngớ ngẫn một hồi trước khi vỡ lẽ ra bật tức cười thú vị như
Quýt xơ măng bông sên (Quăng xơ mýt (mít) bên sông).
Chúng mình đập chuông nhé?->Chúng mình đuông chập nhé ? ->Chúng mình đuông chậm nhé ?-> ? Chúng mình đâm chuột nhé?-> Chúng mình đâm tí nhé ?-> Chúng mình đi tấm nhé?
On ne connait pas exactement la date d’apparition de la contrepèterie au Vietnam, mais durant la période coloniale française, elle a été découverte par un chercheur de l’École française d’Extrême-Orient, M.A. Chéon. Ce dernier soutient qu’elle est un langage de formation mécanique et artificielle à partir du mélange ou de l’inversion d’éléments de deux ou trois monosyllabes consécutifs dans une phrase. Il est considéré comme un véritable gymnastique linguistique et il est caractéristique dans la conversation. Quand quelqu’un dit quelque chose, celui qui lui écoute doit savoir l’interpréter d’une autre manière selon une convention tacite que seul un groupe restreint de gens dans la profession ou dans le cercle d’amis peut comprendre. Aujourd’hui, il est devenu populaire parmi la population et il est utilisé dans le but de plaisanter de manière ludique entre les amis proches, comme « khoái ăn sang (éprouver le plaisir de manger dans l’abondance)» (sáng ăn khoai «manger des patates douces au petit-déjeuner »), (chà đồ nhom « frotter les objets en aluminium »)( chôm đồ nhà « voler des choses à la maison »), (hạ cờ tây «descendre le drapeau français ») (hạ cầy tơ « manger la viande du chien »)
Des mots d’une extrême élégance peuvent devenir des mots vulgaires dans l’insouciance ou dans l’intention de taquiner quelqu’un ou de se moquer des autres, en particulier des beaux noms que les parents ont donnés à leurs enfants tels que Cảnh hu, Thu đạm, Thái Đức, etc. Parfois dans un énoncé, aucun sens n’est trouvé mais lorsqu’on y inverse les mots, cela lui donne un sens comme « man cái » devient cái màn (rideau) ou vice versa comme đơi chi devient đi chơi (balader).
Selon le chercheur français M.A. Cheon, les Vietnamiens ont souvent l’habitude de séparer facilement les éléments (consonnes et voyelles) des mots. C’est sur cette séparation que s’établit toute la règle du jeu de mots. Le premier mot prête sa terminaison finale au mot suivant et en retour, il reprend la terminaison finale du mot suivant.
Ainsi, đi chơi (balader) est divisé en d+ i et devient đơi chi par inversion. C’est une règle très simple mais elle comporte aussi des règles très complexes que l’on retrouve souvent dans les jeux de mots avec les trois principes ci-dessous.
Première méthode:
1°) Échanger (inverser) le motif sonore, d’avant en arrière et d’arrière en avant.
2°) Conserver les deux tons (accents) des deux sons d’origine.
Exemple : cờ tây (drapeau français) devient cầy tơ (un jeune chien). Cette méthode s’avère harmonieuse et plus fréquemment rencontrée. Cờ et cầy conservent toujours les deux tons (bằng) des deux sons originaux comme tây et tơ.
Deuxième méthode.
1°) Échanger complètement des syllabes.
2°) Conserver les deux tons (accents) des deux sons d’origine.
Par exemple: đấu tranh (lutter) devient tránh đâu (éviter). Cette méthode ne semble pas agréable à l’écoute et elle est rarement utilisée.
Troisième méthode.
1°) Inverser le motif sonore.
2°) Échanger les deux tons (accents) de deux syllabes.
Par exemple : khó đi (difficile d’aller) devient khi đó (à cet instant). Cette méthode n’est pas non plus agréable à l’écoute et son emploi est aussi rare.
Selon l’écrivain Phụng Nghi, dans un mot de 3 ou 4 syllabes, si on veut le dire « à l’envers », on doit garder les sons de liaison (conjonctions) ou les sons à sens secondaire. Les syllabes ayant le sens correct sont échangées des trois manières ci-dessus.
Exemple: khoái ăn sang (éprouver le plaisir de manger dans l’abondance)» (sáng ăn khoai «manger des patates douces au petit-déjeuner »)
cái trâm em cài (la broche que je porte)-> (cái trài em câm)-> (cái chai em cầm « la bouteille que je tiens)
làm sương cho sáo (faire la rosée pour la flûte : aucun sens) ->(làm sao cho sướng “comment me rendre heureux »)
cầu gia đạo (prière en famille)-> (cạo da đầu « rasage du cuir chevelu »)
Ce jeu de mots est souvent utilisé dans l’intention de refléter une réalité sociale telle que
Ban lãnh đạo « équipe dirigeante »->Bao lãnh đạn (étui à cartouches »)
Thủ tục đầu tiên « la première procédure à prendre »-> (thủ tục tiền đâu« procédure monétaire (corruption)» ).
L’après-midi du 30 du Têt, les enseignants enlèvent leurs chaussures pour aller au marché. Le premier jour du Têt, les enseignants terminent leur potage et célèbrent le printemps. Dans cet énoncé, il y a une certaine tolérance dans les fautes d’orthographe telles que les deux mots « giức (aucun sens) » et «dứt (cesser)».
Avec la caractéristique de « transformer le « vulgaire » en « distingué », la contrepèterie est une technique qui apparaît dans la littérature savante et les distiques populaires. Elle est également satirique et ironique comme le poème intitulé « La vie monastique » de Hồ Xuân Hương:
Cái kiếp tu hành nặng đá đeo
Vị gì một chút tẻo tèo teo (quá nhỏ)
Thuyền từ muốn về Tây trúc
Trái gió phải nên phải lộn lèo.
La vie monastique est chargée de fardeaux.
Quel petit goût (trop petit)?
Le bateau veut retourner vers l’Inde
Le vent contraire nous oblige de nous retourner.
ou ne pas tenir en rigueur la prononciation des tons montants et descendants dans le poème « L’été attend l’amant » de Nguyễn Khoa Vy:
Nực cổi chỉ ra nỗi cực lòng
Dòng châu lai láng, đĩa dầu chong
Khó đi tìm hiểu nhau khi đó
Công khó chờ ai biết có không
Le débarras de la chaleur n’est que le désespoir
Les larmes coulent abondamment sur l’assiette de l’huile de la veilleuse.
Il est difficile de se connaître à cet instant
L’effort d’attendre quelqu’un, quiconque le sait ?
On est habitué à écouter les énigmes suivants:
Je ne me dégoûte pas des compotes sauf chè ghim (chìm nghe « bateau coulé »)
-Juste à la taille d’un doigt sur l’autel de Bouddha
Une fois terminée la prière, le gâteau qui lui est offert s’envole très loin (búng cánh « bánh cúng »)
-Cái bông trên cành, cái trái cận mây (cây mận).
La fleur étant sur la branche, le fruit se trouve tout proche du nuage (cận mây) càd sur le « cây mận (prunier)»)
-Le morceau de couleur rougeâtre est sur le lit (Cục đo đỏ bỏ vô giường) (Cục đường bỏ vô giỏ « le morceau de sucre est dans le panier »)
ou à retrouver la contrepèterie dans les sentences parallèles suivantes:
Con mèo cái nằm mãi trên mái kèo
Con cá đối nằm trong cối đá
Con chim mỏ kiến đậu trên miếng cỏ.
La chatte repose éternellement sur la charpente du toit.
Le mulet repose dans le mortier de pierre.
Le pivert se perche sur une parcelle d’herbe.
Il existe certains jeux de mots de la contrepèterie auxquels l’auditeur pense avoir affaire comme des mots occidentaux ou chinois lors de son écoute, ce qui lui provoque d’abord une confusion et le laisse abasourdi pendant un moment avant de s’en rendre compte et d’éclater de rire. C’est le cas de l’exemple suivant:
Quýt xơ măng bông sên (Quăng xơ mýt (mít) bên sông « jeter les filaments du jacquier au bord du fleuve »).
Chúng mình đập chuông nhé?->Chúng mình đuông chập nhé ? ->Chúng mình đuông chậm nhé ?-> ? Chúng mình đâm chuột nhé?-> Chúng mình đâm tí (tý) nhé ?->( Chúng mình đi tắm nhé? « Nous allons nous baigner »)
Bibliographie:
Phụng nghi:100 năm phát triển tiếng Việt.NXB Văn Nghệ 1999.
Lê Trung Hoa, Hồ Lê : Thú chơi chữ. Nhà xuất bản xã hội.
A. Chéon : Argot annamite. EFEO, année 1905, vol 5, no 1
Hoàng văn Hành : Tự điển tự lái tiếng Việt.NXB Văn hóa Sàigòn 2006
Le crapaud (Con cóc)
Con cóc (The toad)
Lúc khai quật tìm kiếm các trống đồng ở miền bắc Việt Nam vào thế kỷ 19 thì các nhà khảo cổ Pháp và Việt tìm thấy trên mặt của vài trống lạị có 4 tượng cóc (hay nhái) được cách điệu và thường đi ngược với kim đồng hồ.Theo sự nhận xét của các nhà khảo cổ đây là các trống đồng có liên quan đến với những nông dân của nền văn hoá trồng lúa nước như người Việt cổ. Con cóc (hay nhái) cũng được thấy thường ở trên trống đồng nhất là thuộc loại Heger 1 thời kỳ muộn (thế kỷ 1 và 2 sau công nguyên). Các nhà khảo cứu người Hoa xem các con cóc (hay nhái) nầy dùng để trang trí cho đẹp mặt trống đồng chớ không có ý nghĩa gì sâu xa cả. Ngược lại, với người dân Việt, sự hiện diện của nó trên mặt trống thì đây là các trống để cầu khẩn thần mưa cho màu mỡ đất đai và thụ hoạt thuận lợi. Theo phong tục của người dân việt thì có sự liên hệ mật thiết giữa các con vật nầy với ông Trời qua câu chuyện cổ tích hóm hỉnh nên mới có câu tục ngữ như sau:
Cóc nhái là cậu ông Trời
Ai mà đánh nó ông Trời đánh cho.
Các con cóc, nhái nầy khi chúng nó kêu lên thì báo hiệu trời sẻ sấp mưa khiến chúng nó trở thành những vật linh thiêng. Chúng được đưa vào thế giới tín ngưỡng của các dân tộc ở miền nam Trung Quốc như đồng bằng Bắc Bộ, Quảng Đông và Quảng Tây và trở thành từ đó một chủ đề riêng: tín ngưỡng thờ động vật. Chúng còn thường được nhắc đến trong các ca dao hay những câu từ ngữ mang ý nghĩa xâu xa như
Ăn cóc bỏ gan, ăn trầu nhả bã
Ăn cơm lừa thóc, ăn cóc bỏ gan
để nói lên sư thận trọng và kinh nghiệm trong việc ăn uống vì gan của cóc có chứa nhiều chất độc.
Cóc còn biểu hiện của cuộc sống tự lập, không dựa vào ai cả.
Con cóc cụt đuôi
Ở bờ ở bụi
Ai nuôi mày lớn ?
Dạ thưa Thầy, con lớn mình ên …
“Mình ên,” tiếng địa phương là một mình, một mình tự kiếm sống và trưởng thành.
Con ếch ám chỉ người dốt nát và có tầm nhìn hiểu biết kém nên mới có câu ca dao dưới đây:
Ếch ngồi đái giếng coi trời đất bằng vung.
cũng như nhà ngụ ngôn Pháp nổi tiếng Jean de la Fontaine khiển trách thậm tệ kẻ khoác lác trong chuyện « Con ếch muốn to bằng con bò ». Chúng ta hay thường nghe nói « Ếch mọc lông nách » để ám chỉ những kẻ tự phụ.
Ếch hay cóc đều là động vât lưỡng cư. Sau khi nở trứng chúng là những con nòng nọc không tay hay chân cho đến khi trưởng thành, chỉ thở bằng mang và nhờ có một cái đuôi mà chúng dùng để bơi như cá. Môt khi trưởng thành, có tứ chi và mất đuôi. Để phân biệt ếch và cóc, động vật lưỡng cư có dáng ngắn, mập với chân nhỏ hơn cơ thể là cóc còn có dáng thanh mảnh với chân dài có khả năng là ếch. Ếch hay thường thích sống trong nước hay thích nhảy trên đất liền còn cóc thì không. Vã lại về kích thước của ếch thì có sự chênh lệch lớn giữa con đực và con cái như ở nước ta loài cái có 10 cm nhưng loài đực chỉ 3-4 cm nên lúc giao phối chúng bám chặc với nhau và di chuyển, đẻ trứng ở những nơi có nước chảy khá mạnh. Trong những năm qua, các nhà khoa học Úc và Việt đã khám phá ra được nhiều loại ếch quá kỳ lạ. Một loài ếch biết bay mới thuộc chi Rhacophorus vừa được phát hiện ở rừng nhiệt đới miền nam Việt Nam, chỉ cách xa thành phố Saigon một trăm cây số. Khả năng bay lượn của Rhacophorus helenae từ cây này sang cây khác đã bảo vệ con ếch bay này tránh khỏi bất cứ thứ gì bò trên mặt đất. Nó sống chủ yếu trên tán cây (canopée). Với đôi chân và bàn tay hình cọ, nó bơi và bay trong không khí theo lời tường thuật của nhà sinh học Úc Jodi Rowley. Còn có một loại khác được phát hiện tại khu bảo tồn thiên nhiên Pu Hoat, loài mới này được gọi là Gracixalus Quangi, sống trong rừng ở độ cao từ 600 đến 1300 mét. Loai nầy nó biết hót như chim chớ không phải quạ quạ như các loại ếch khác và nó có nhiều tiếng kêu khác nhau.
Chử oa 蛙 trong tiếng nôm ta dùng chỉ con ếch và nhái. Còn cóc thì ta gọi là thiềm thừ 蟾蜍 được nói nhiều trong phong thủy. Còn các tranh Đông Hồ thì có một tấm tranh được gọi là thầy đồ cóc. Trên tranh có dòng chữ « Lão Oa độc giảng« , có nghĩa là ông Ếch một mình giảng dạy. Đáng lý ra phải nói Ếch nhưng trong dân gian không quen phân biệt nên gọi Cóc nhất là hình con cóc thể hiện trên trống đồng và trên các đồ vật thời Đồng Sơn vã lại còn là cậu ông Trời. Ngụ ý của bức tranh không phải dùng để chỉ là thầy cóc đang ngồi dạy học mà muốn nhắc nhở cho hậu thế biết dân ta từ ngày xưa có chữ khoa đẩu, một loại chữ ấy giống như con nòng nọc có đầu lớn, đuôi nhỏ.Vi vậy trong tranh dù chỉ có hiện diện của các sinh vật nhưng chúng nó có những hành động như con người. Có lẽ nghệ nhân khi vẽ tấm tranh muốn nhắn nhủ điều gì cho hậu thế biết dân tộc ta cũng có chữ viết và nên nhớ về cội nguồn của dân tộc. Vì là chữ giống như con nòng nọc nên mới biến người thành ếch vì ếch là mẹ của con nòng nọc.
Nhắc đến chữ Oa củng nên nhắc đến chuyến công du của sứ thần Mạc Đĩnh Chi khi lúc ông sang Tàu dưới thời ngự trị của vua Nguyên Thế Tổ (Kubilai Khan). Ông được vua Nguyên Thế Tổ công nhận tài năng của ông và trao cho ông danh hiệu « Trạng Nguyên đầu tiên » (Lưỡng Quốc Trạng Nguyên) ở cả Trung Hoa và Việt Nam, khiến một số quan lại ganh tị. Một trong số người nầy cố tình làm bẽ mặt ông ta vào một buổi sáng đẹp trời bằng cách ví ông ta như một con chim bởi vì âm điệu đơn âm của ngôn ngữ, người dân Việt khi họ nói cho cảm giác người nghe như họ luôn luôn hót líu lo:
Quích tập chi đầu đàm Lỗ luận: tri tri vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri
Chim đậu cành đọc sách Lỗ luận: biết thì báo là biết, chẳng biết thì báo chẳng biết, ấy là biết đó.
Đây là một cách để khuyên Mạc Ðỉnh Chi nên khiêm tốn hơn và cư xử như một người đàn ông có phẩm chất Nho giáo (Junzi). Mạc Đỉnh Chi trả lời bằng cách ví anh nầy như một con ếch. Người Trung Hoa thường có thói nói to và tóp tép lưỡi qua tư cách họ uống rượu.
Oa minh trì thượng đọc Châu Thư: lạc dữ đọc lạc nhạc, lạc dữ chúng lạc nhạc, thục lạc.
Châu chuộc trên ao đọc sách Châu Thu: cùng ít người vui nhạc, cùng nhiều người vui nhạc, đằng nào vui hơn.
Đó là một cách để nói lại với người quan lại nầy nên có một tâm trí lành mạnh để hành xử một cách công bằng và phân biệt nghiêm chỉnh.
Theo đặc tính của đại tộc Bách Việt mà trong đó có tộc Lạc Việt thì các tộc nầy thích ăn sò hến và ếch. Chưa kể số lượng ếch dùng ở trong nước nhưng được biết ngày nay từ 2010–2019 Việt Nam đã cung cấp cho EU hơn 8400 tấn đùi ếch, trở thành nhà cung cấp đùi ếch lớn thứ hai sau Nam Dương vào EU (theo tin Tia Sáng). Pháp nhập khẩu hơn 2.500 tấn đùi ếch từ nước ngoài mỗi năm để đáp ứng nhu cầu trong nước. Nhu cầu lên cao tại châu Âu đang gây rắc rối lớn cho các nước cung cấp vì không biết có bao nhiêu con ếch được xuất khẩu trong các trại nuôi ếch và bao nhiêu con còn lại trong tự nhiên.
Đây là mối lo ngại lớn nhất của các nhà sinh học hiện nay vì ếch giữ một vai trò cực kỳ quan trọng trong chuỗi thức ăn. Ếch vừa là thợ săn mà vừa là con mồi. Nhờ có ếch mà số lượng châu chấu và muỗi được giảm. Ếch là thuốc trừ sâu tự nhiên. Nếu ngày nào không còn ếch thì phải dùng thuốc trừ sâu nhiều hơn thì có hại cho sức khoẻ và môi trường. Theo cơ quan Humance Society International, số lượng ếch ở Việt Nam đã giảm đáng kể trong những thập kỷ gần đây vì nó cũng là con mồi của con người. Nó không những là nguồn lợi đáng kể trong việc xuất khẩu mà còn là món ăn dân dã ở nước ta nhất là thịt nó thơm như thịt gà nên được gọi là gà đồng. Chổ nào có nước có sông ngòi là có sự hiện diện của ếch thì có các món đặc sản từ ếch như đùi ếch chiên giòn, ếch xào măng, ếch nấu cà ri, ếch xào chua ngọt, ếch xào xã ớt vân vân.
Ở miền tây Nam Bộ, vào cuối tháng 8, lúc mùa nước nổi hay thường có thú vui giải trí là trò đi câu hay soi bắt ếch. Lũ ếch thường tụ hợp ở những nơi có nhiều côn trùng và sâu bọ. Chỉ cần có cây trúc dài khoảng bốn năm mét, cước dài với mồi rồi thả mồi xuống các hang hay các vùng trũng nước. Khi có tiếng động thì phải nhanh tay giật mạnh cái cần trúc lên bờ vì ếch đã cắn câu. Đây là thú điền viên, một nghệ thuật câu ếch tinh vi và nhanh nhẹn của những đứa trẻ sống ở miền tây. Còn soi ếch cần tránh làm ồn ào lúc trời lại tối và dùng đèn pin soi vào mắt ếch thì nó lại ngồi im lìm trên bờ không di chuyển còn không khi nghe tiếng động, nó biến mất nhanh nhẹn dưới nước liền theo lời tường thuật của những kẻ rành đi bắt ếch đồng.
Lors de fouilles de tambours de bronze dans le nord du Vietnam au XIXème siècle, des archéologues français et vietnamiens ont découvert sur les faces de certains tambours de bronze quatre crapauds stylisés (ou grenouilles) se déplaçant souvent dans le sens inverse des aiguilles d’une montre. Selon les archéologues ces tambours en bronze sont liés étroitement aux agriculteurs de la culture du riz inondé comme les Proto-Vietnamiens. Les crapauds (ou grenouilles) sont également fréquemment trouvés sur les tambours de bronze, en particulier ceux du type Heger 1 tardif (1er et 2ème siècles après J.-C.). Les chercheurs chinois considèrent que ces crapauds (ou grenouilles) sont utilisés pour décorer les tambours de bronze et n’ont aucune signification particulière. Au contraire, pour le peuple vietnamien, leur présence sur la surface du tambour a pour but d’implorer le génie de la pluie de rendre les terres plus fertiles et des récoltes fructueuses. Selon la coutume vietnamienne, il existe évidemment un lien étroit entre ces amphibiens et Dieu à travers un conte humoristique. C’est pourquoi on a le proverbe suivant :
Le crapaud (ou grenouille) est l’oncle maternel de Dieu.
Celui qui ose le battre, Dieu le battra.
Lorsque ces crapauds et ces grenouilles coassent, ils signalent qu’il est sur le point de pleuvoir, ce qui les rend en fait des animaux sacrés. Ils ont été introduits dans le monde religieux des peuples vivant au sud de la Chine comme ceux du delta de Tonkin, du Guangdong et du Guangxi et ils sont devenus désormais un sujet à part entière dans le culte des animaux. Ils sont souvent mentionnés dans des chansons folkloriques ou des expressions ayant des significations profondes.
Ăn cóc bỏ gan, ăn trầu nhả bã
Ăn cơm lừa thóc, ăn cóc bỏ gan
Lorsqu’on mange une grenouille, il faut jeter son foie. Lorsqu’on chique le bétel, il faut cracher les résidus ;
Lorsqu’on mange du riz, il faut rejeter les cosses de riz. Lorsqu’on mange une grenouille, il faut jeter son foie.
Ce sont des expressions notant la prudence et l’expérience en matière de consommation car le foie d’un crapaud contient de nombreuses substances toxiques.
Le crapaud est la représentation d’une vie indépendante et n’ayant pas besoin de l’aide de personne.
Con cóc cụt đuôi
Ở bờ ở bụi
Ai nuôi mày lớn ?
Dạ thưa Thầy, con lớn mình ên
Crapaud sans queue,
Tu vis au bord du rivage et dans le ruisseau
Qui t’a élevé ?
Oui monsieur, je grandis tout seul.
La grenouille incarne souvent un ignorant et a une vision assez étroite et limitée. Il y a donc un proverbe ci-dessous:
Ếch ngồi đái giếng coi trời đất bằng vung.
La grenouille assise au fond d’un puits considère le ciel comme un couvercle.
comme le célèbre fabuliste français Jean de la Fontaine a l’ occasion de réprimander le vantard dans l’histoire « La grenouille veut être aussi grosse que le bœuf ». On entend souvent l’expression Ếch mọc lông nách « grenouille qui prétend avoir des poils sous les aisselles » pour désigner les personnes vaniteuses.
Les grenouilles et les crapauds sont tous deux des amphibiens. Après l’éclosion, ils sont des têtards sans bras ni jambes jusqu’à l’âge adulte, respirant uniquement grâce à des branchies et une queue qui leur permet de nager comme des poissons. Une fois adulte, il possède quatre membres et perd sa queue. Pour distinguer les grenouilles des crapauds, les amphibiens au corps court et gras et aux pattes plus petites que leur corps sont des crapauds, tandis que ceux au corps mince et aux pattes longues sont probablement des grenouilles. Ces dernières aiment généralement vivre dans l’eau ou sauter sur terre, mais pas les crapauds. De plus, il existe une grande différence dans la taille des grenouilles entre les mâles et les femelles. Dans notre pays, les femelles mesurent 10 cm de long, mais les mâles n’ont que 3 à 4 cm. Ainsi, lors de l’accouplement, elles s’accrochent les unes aux autres dans leur déplacement et pondent leurs œufs dans des endroits à fort courant d’eau. Au fil des années, les scientifiques australiens et vietnamiens ont découvert de nombreuses espèces étranges de grenouilles. Une nouvelle espèce de grenouille volante appartenant au genre Rhacophorus vient d’être découverte dans les forêts tropicales du sud du Vietnam, seulement à cent kilomètres de la ville de Saigon. La capacité de Rhacophorus helenae de planer d’arbre en arbre protège cette grenouille volante de tout ce qui rampe sur le sol. Il vit principalement dans la canopée. Dotée de pattes et de mains en forme de paume, elle nage et vole dans les airs, selon la biologiste australienne Jodi Rowley. Une autre espèce a été découverte dans la réserve naturelle de Pu Hoat. Cette nouvelle espèce s’appelle Gracixalus Quangi, vivant dans les forêts à des altitudes de 600 à 1300 mètres. Cette espèce peut chanter également comme un oiseau. Contrairement au corbeau et aux autres grenouilles elle possède de nombreux cris différents.
Dans la langue Nôm le mot « oa » est utilisé pour désigner les grenouilles et les crapauds. Quant au crapaud, on l’appelle « Thiêm thù » 蟾蜍 et il est souvent mentionné en feng shui. En ce qui concerne les estampes de Đông Hồ, il existe un tableau intitulé « L’érudit crapaud » sur lequel il y a la ligne «Lão Oa độc giảng», ce qui signifie que le vieux crapaud enseigne seul. Normalement on devrait l’appeler « Grenouille ». Comme les gens ne sont pas habitués à faire la distinction, ils l’appellent Crapaud quand même du fait que le crapaud figure sur les tambours de bronze et sur les artefacts de la période de Đồng Sơn et qu’il est aussi l’oncle maternel de Dieu. La signification du tableau n’est pas dans l’intention de montrer le crapaud professeur assis et enseignant, mais de rappeler aux générations futures que notre peuple possédait l’écriture Khoa Đẩu dans le passé, un type d’écriture ressemblant à un têtard avec une grosse tête et une petite queue. Ainsi, bien qu’il n’y ait que des créatures présentes dans le tableau, celles-ci agissent comme les humains. Peut-être au moment de la réalisation de ce tableau, l’artiste voulait dire aux générations futures que notre peuple possédait aussi une langue écrite et qu’il devrait s’en souvenir. Comme la lettre ressemblait à un têtard, il voulait transformer les gens en grenouilles car ces dernières étaient la mère des têtards.
En mentionnant le mot Oa, nous devons évoquer également le voyage de l’ambassadeur Mạc Đỉnh Chi lorsqu’il se rendit en Chine sous le règne du roi Nguyên Thế Tổ (Kubilai Khan). Ce dernier dut reconnaître son talent et lui accorda ainsi le titre » Premier docteur » ( Lưỡng Quốc Trạng Nguyên ) aussi bien en Chine qu’au Viêt-Nam, ce qui rendit jaloux quelques mandarins chinois. L’un d’eux tenta de l’humilier un beau matin en le traitant comme un oiseau car à cause de la tonalité monosyllabique de la langue, les Vietnamiens donnent l’impression de gazouiller toujours lorsqu’ils parlent:
Quích tập chi đầu đàm Lỗ luận: tri tri vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri
Chim đậu cành đọc sách Lỗ luận: biết thì báo là biết, chẳng biết thì báo chảng biết, ấy là biết đó.
L’oiseau s’agrippant sur une branche lit ce qui a été écrit dans le livre Les Entretiens : Si nous savons quelque chose, nous disons que nous la savons. Dans le cas contraire, nous disons que nous ne la savons pas. C’est ainsi que nous disons que nous savons quelque chose.
C’est une façon de recommander Mạc Ðỉnh Chi de se montrer plus humble et de se comporter comme un homme de qualité confucéenne ( junzi ). Mạc Ðỉnh Chi lui répliqua en le traitant comme une grenouille car les Chinois ont l’habitude de clapper à cause de leur manière de boire ou de parler bruyamment:
Oa minh trì thượng đọc Châu Thư: lạc dữ đọc lạc nhạc, lạc dữ chúng lạc nhạc, thục lạc.
Châu chuộc trên ao đọc sách Châu Thu: cùng ít người vui nhạc, cùng nhiều người vui nhạc, đằng nào vui hơn.
La grenouille barbotant dans la mare lit ce qui a été écrit dans le livre Livre des Documents Historiques (Chou Ching): certains jouent seuls de la trompette, d’autres jouent ensemble de la trompette. Lesquels paraissent en jouer mieux.
C’est une façon de dire au mandarin chinois d’avoir un esprit sain pour pouvoir avoir un comportement juste et un discernement équitable.
Selon les caractéristiques des Bai Yue dont fait partie la tribu Lo Yue, ils aiment manger des palourdes et des grenouilles. Sans parler du nombre de grenouilles consommées dans le pays, on sait qu’entre 2010 et 2019, le Vietnam a fourni à l’UE plus de 8 400 tonnes de cuisses de grenouilles. Il devient ainsi le deuxième grand fournisseur de cuisses de grenouilles après l’Indonésie à l’UE (selon le journal Tia Sáng). La France importe chaque année plus de 2 500 tonnes de cuisses de grenouilles de l’étranger pour répondre à sa consommation interne. La forte demande en Europe pose de gros problèmes aux pays fournisseurs car on ne sait pas combien de grenouilles exportées des fermes d’élevage et combien de grenouilles prises dans la nature.
C’est la plus grande préoccupation des biologistes d’aujourd’hui, car les grenouilles jouent un rôle extrêmement important dans la chaîne alimentaire. Les grenouilles sont à la fois des chasseurs et des proies. Grâce aux grenouilles, le nombre de criquets et de moustiques est réduit. Les grenouilles sont des « pesticides naturels ». S’il n’y a plus de grenouilles, nous devrons utiliser davantage de pesticides, ce qui est nocif pour la santé et l’environnement. Selon la Humance Society International, le nombre de grenouilles au Vietnam a considérablement diminué au cours des dernières décennies, car elles sont également la proie des humains. Ce n’est pas seulement une source importante d’exportation mais c’est aussi une spécialité populaire dans notre pays, en particulier sa chair parfumée comme celle du poulet. C’est pourquoi on appelle la grenouille avec le vocable « poulet des champs ».
Partout où il y a de l’eau et des rivières, il y a des grenouilles. Il existe donc des spécialités locales de grenouilles telles que les cuisses de grenouilles frites, les cuisses de grenouilles sautées aux pousses de bambou, les cuisses de grenouilles au curry, les cuisses de grenouilles sautées aigre-douce, les grenouilles sautées à la citronnelle et au piment etc.
Dans la région du sud-ouest du Viet Nam, à la fin du mois d’août, durant la saison des inondations, les gens aiment aller pêcher ou attraper des grenouilles. Celles-ci se rassemblent souvent dans des endroits où il y a beaucoup d’insectes et de bestioles. Il suffit d’avoir un bâton de bambou d’environ quatre à cinq mètres de long, muni d’une longue ligne avec un appât et de déposer le tout dans des grottes ou des zones basses. Lorsqu’il y a du bruit, il faut rapidement tirer la perche en bambou jusqu’au rivage car la grenouille a mordu à l’hameçon. Il s’agit bien d’un passe-temps rural, un art de pêche à la grenouille sophistiqué et agile des enfants vivant dans l’ouest du Vietnam. Pour attraper les grenouilles, on doit devez éviter de faire du bruit. Lorsqu’il fait sombre la nuit, on doit se servir d’une lampe de poche pour éblouir les yeux de la grenouille. Celle-ci reste « tétanisée » et immobile sur le rivage sinon en cas de bruit, elle disparaîtra rapidement sous l’eau selon les gens qui sont habitués à attraper les grenouilles.
During excavations of bronze drums in northern Vietnam in the 19th century, French and Vietnamese archaeologists discovered four stylized toads (or frogs) on the faces of some bronze drums, often moving counterclockwise. According to archaeologists, these bronze drums are closely related to flooded rice farmers such as the Proto-Vietnamese. Toads (or frogs) are also frequently found on bronze drums, especially those of the late Heger 1 type (1st and 2nd centuries A.D.). Chinese researchers consider these toads (or frogs) to be used to decorate bronze drums and have no particular significance. On the contrary, for the Vietnamese people, their presence on the drum surface is intended to implore the rain spirit to make the land more fertile and harvests fruitful. According to Vietnamese custom, there is obviously a close connection between these amphibians and God through a humorous tale. This is why we have the following proverb:
The toad (or frog) is God’s maternal uncle.
Whoever dares to beat him, God will beat him.
When these toads and frogs croak, they signal that it is about to rain, which actually makes them sacred animals. They were introduced into the religious world of people living in southern China such as those in the Tonkin Delta, Guangdong, and Guangxi, and have now become a separate subject in animal worship. They are often mentioned in folk songs or expressions with deep meanings.
Ăn cóc bỏ gan, ăn trầu nhả bã
Ăn cơm lừa thóc, ăn cóc bỏ gan.
When you eat a frog, you must discard its liver. When you chew betel, you must spit out the residue;
When you eat rice, you must discard the rice husks. When you eat a frog, you must discard its liver.
These are expressions that denote caution and experience when consuming food, as a toad’s liver contains many toxic substances.
The toad represents an independent life that requires no help from anyone.
Con cóc cụt đuôi
Ở bờ ở bụi
Ai nuôi mày lớn ?
Dạ thưa Thầy, con lớn mình ên.
Tailless toad,
You live by the shore and in the bush.
Who raised you?
Yes sir, I’m growing up all alone.
The frog often embodies an ignoramus and has a rather short and limited vision. Therefore, there is a proverb below:
Ếch ngồi đái giếng coi trời đất bằng vung.
The frog sitting at the bottom of a well considers the sky as a lid.
as the famous French fabulist Jean de la Fontaine has occasion to reprimand the boaster in the story « The frog wants to be as big as the ox. » We often hear the expression Ếch mọc lông nách « frog who claims to have hair under his armpits » to refer to vain people.
Frogs and toads are both amphibians. After hatching, they are tadpoles without arms or legs until adulthood, breathing only through gills and a tail that allows them to swim like fish. Once adult, it has four limbs and loses its tail. To distinguish frogs from toads, amphibians with short, fat bodies and legs smaller than their bodies are toads, while those with thin bodies and long legs are probably frogs. The latter generally like to live in water or hop on land, but toads do not. Furthermore, there is a large difference in the size of frogs between males and females.
In our country, females are 10 cm long, but males are only 3 to 4 cm. Therefore, during mating, they cling to each other as they move and lay their eggs in places with strong water currents. Over the years, Australian and Vietnamese scientists have discovered many strange species of frogs. A new species of flying frog belonging to the genus Rhacophorus has just been discovered in the tropical forests of southern Vietnam, just 100 kilometers from the city of Saigon. Rhacophorus helenae’s ability to glide from tree to tree protects this flying frog from anything crawling on the ground. It lives primarily in the canopy. Equipped with palm-like legs and hands, it swims and flies through the air, according to Australian biologist Jodi Rowley. Another species has been discovered in the Pu Hoat Nature Reserve. This new species is called Gracixalus quangi, which lives in forests at altitudes of 600 to 1300 meters. This species can also sing like a bird. Unlike the crow and other frogs, it has many different calls.
In the Nôm language, the word « oa » is used to refer to both frogs and toads. The toad is called « Thiem thù » (蟾蜍) and is often mentioned in feng shui. Regarding Dong Ho’s prints, there is a painting titled « The Scholarly Toad » with the line « Lão Oa độc giảng, » which means that the old toad teaches alone. Normally, he should be called « Frog. » Since people are not used to making the distinction, they call him Toad anyway, because the toad appears on bronze drums and artifacts from the Dong Son period and he is also the maternal uncle of God. The meaning of the painting is not to show the toad teacher sitting and teaching, but to remind future generations that our people had Khoa Đẩu writing in the past, a type of writing resembling a tadpole with a big head and a small tail. Thus, although there are only creatures present in the painting, they act like humans. Perhaps at the time of making this painting, the artist wanted to tell future generations that our people also had a written language and should remember it. Since the letter resembled a tadpole, he wanted to turn people into frogs because frogs were the mother of tadpoles.
Mentioning the word Oa, we must also mention the journey of Ambassador Mạc Đỉnh Chi when he went to China during the reign of King Kubilai Khan. The latter recognized his talent and thus granted him the title of « First Doctor » (Lưỡng Quốc Trạng Nguyên) both in China and in Vietnam, which made some Chinese mandarins jealous. One of them tried to humiliate him one fine morning by treating him like a bird because due to the monosyllabic tone of the language, the Vietnamese give the impression of always chirping when they speak:
Quích tập chi đầu đàm Lỗ luận: tri tri vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri
Chim đậu cành đọc sách Lỗ luận: biết thì báo là biết, chẳng biết thì báo chảng biết, ấy là biết đó.
The bird clinging to a branch reads what was written in the book « The Conversations »: If we know something, we say that we know it. If we don’t, we say that we don’t know it. This is how we say that we know something.
This is a way of recommending Mạc Ðỉnh Chi to be more humble and to behave like a man of Confucian quality (junzi). Mạc Ðỉnh Chi replied by treating him like a frog because the Chinese have the habit of clapping because of their way of drinking or speaking loudly:
Oa minh trì thượng đọc Châu Thư: lạc dữ đọc lạc nhạc, lạc dữ chúng lạc nhạc, thục lạc.
Châu chuộc trên ao đọc sách Châu Thu: cùng ít người vui nhạc, cùng nhiều người vui nhạc, đằng nào vui hơn.
The frog splashing in the pond reads what was written in the Book of Historical Documents (Chou Ching): some play the trumpet alone, others play the trumpet together. Which one seems to play it better?
This is a way of telling the Chinese Mandarin to have a sound mind so as to be able to behave justly and discern justly.
According to the Bai Yue people, who include the Lo Yue tribe, they enjoy eating clams and frogs. Not to mention the number of frogs consumed in the country, it is known that between 2010 and 2019, Vietnam supplied the EU with more than 8,400 tons of frog legs. This makes it the second largest supplier of frog legs to the EU after Indonesia (according to the Tia Sáng newspaper). France imports more than 2,500 tons of frog legs from abroad each year to meet its domestic consumption. The high demand in Europe poses major problems for supplying countries because it is unclear how many frogs are exported from breeding farms and how many are taken from the wild.
This is the biggest concern of biologists today because frogs play an extremely important role in the food chain. Frogs are both hunters and prey. Thanks to frogs, the number of locusts and mosquitoes is reduced. Frogs are « natural pesticides. » If there are no more frogs, we will have to use more pesticides, which is harmful to health and the environment. According to the Humance Society International, the number of frogs in Vietnam has decreased significantly in recent decades because they are also preyed on by humans. It is not only an important source of export but also a popular specialty in our country, especially its fragrant meat like that of chicken. That is why the frog is called « field chicken. »
Wherever there is water and rivers, there are frogs. Therefore, there are local frog specialties such as fried frog legs, stir-fried frog legs with bamboo shoots, curry frog legs, sweet and sour stir-fried frog legs, stir-fried frog legs with lemongrass and chili etc. In the southwest region of Vietnam, at the end of August, during the flood season, people like to go fishing or catching frogs. These often gather in places where there are many insects and creatures. All you need is a bamboo stick about four to five meters long, equipped with a long line with bait, and drop it into caves or low-lying areas. When there is noise, you must quickly pull the bamboo pole to the shore because the frog has taken the bait. This is indeed a rural pastime, a sophisticated and agile frog fishing art of children living in western Vietnam. To catch frogs, you must avoid making noise. When it is dark at night, you must use a flashlight to dazzle the frog’s eyes. This one remains « frozen » and motionless on the shore otherwise in case of noise, it will quickly disappear underwater according to people who are used to catching frogs.
Le tatouage (Tập tục xăm minh)
Tục lệ xăm mình
Theo sách Lĩnh Nam Chích Quái, tục lệ xăm mình có từ thời Hồng Bàng. Lúc đó dân ta thường sống trong nước để đánh cá hay bắt sò nên thường bị giống giao long làm hại bèn tâu với vua. Vua ta mới nói giống sơn man và giống thủy man có thù với nhau, thưòng ghét nhau cho nên hại nhau đó. Nhờ lấy mực xăm vào mình theo hình Long Quân dạng thủy quái nên từ đó không bị hại. Tục xăm mình có từ lâu từ thời dân tộc ta thuộc đại tộc Bách Việt và còn cư trú ở vùng hạ và trung lưu của sông Dương Tử, nơi có một loại cá sấu lớn thích sống ở những khúc sông nước chảy chậm mà dân ta gọi là giao long. Ngày nay loại cá sấu nầy trong tình trạng bị đe dọa tuyệt chủng. Tục xăm mình chỉ là một hình thức văn hóa tâm linh trong việc ghép cho vật tổ của họ, Tiên-Rồng với quan niệm song trùng lưỡng hợp (hai thành một) của tộc Việt nên mới có việc vẽ hình Rồng trên người và đội mũ lông chim.(Con Rồng Cháu Tiên).
Tục xăm mình vẫn được duy trì dưới hai triều đại nhà Lý và Trần. Dưới thời nhà Lý thì chỉ có qúi tộc mới có quyền vẽ hình rồng trên ngực và đùi. Đến đời nhà Trần, để tỏ ra ý chí can đảm diệt quân Nguyên với tinh thần bất khuất, dân ta không ngần ngại thích xăm trên cánh tay hai chữ Sát Thát như Trần Quốc Toản dưới thời nhà Trần. Tục lệ nhà Trần, khi lên ngôi vua phải xăm hình rồng ở đùi để nhớ nguồn gốc của mình nhưng vua Trần Anh Tôn không thích nên tục lệ nầy bị mất dần từ đó trong giới hoàng tộc. Xăm mình ngày nay ở Việt Nam được giới trẻ xem như là một phương pháp làm đẹp cơ thể theo sở thích của mình và thể hiện được cá tính dù xã hội ngày nay đôi khi có cái nhìn không thân thiện nhất là còn ảnh hưởng đạo Khổng ít nhiều. Điều nầy cũng không quan trọng chi cho mấy trong cuộc sống hiện nay nhất là ta biết ta, sống cho ta và ta có quyền tự chủ con người của ta. Với cái ý nghĩ nầy , hình xăm đã được dân chủ hóa phần lớn và đã trở thành một hiện tượng xã hội thực sự.
Selon le livre intitulé « Sélection des contes étranges à Lingnan », le tatouage remonte à la période de la dynastie des Hồng Bàng. À cette époque, notre peuple vivait souvent dans l’eau pour pêcher ou attraper des palourdes. Ils étaient donc souvent attaqués par les alligators. Alors ils le signalaient au roi. Ce dernier venait de leur dire que les gens des montagnes et ceux de l’eau étaient hostiles les uns envers les autres, se détestaient souvent et se faisaient donc du mal. Grâce au tatouage effectué « en forme de monstre marin » avec de l’encre, ils n’étaient plus blessés depuis lors. Le tatouage exista depuis l’époque où notre peuple faisant partie de la grande tribu « Cent Yue ( Bai Yue) » vivait encore dans les cours inférieur et moyen du fleuve Yang Tse. Il y avait un grand type de crocodile aimant vivre dans les cours d’eau à débit lent de ce fleuve. Notre peuple l’appelait souvent sous le nom Giao Long. Aujourd’hui cette espèce vivant dans ce fleuve est menacée d’extinction. Le tatouage n’est qu’une forme de culture spirituelle dans l’association du couple (Oiseau /Dragon)(Fée-Dragon) à leur totem avec la notion de dualité (deux en un) des Proto-Viet. C’était pour cela qu’ils aimaient à se faire tatouer le dragon sur leur corps et porter le chapeau à plumes (Enfants du Dragon et Grands Enfants de l’Immortelle).
Cette coutume continuait à exister sous les deux dynasties des Lý et des Trần. Sous la dynastie des Lý, il n’y avait que les gens de la noblesse ayant le droit de se faire tatouer le dragon au niveau de la poitrine et des cuisses. Puis sous la dynastie des Trần, afin de montrer le courage de vaincre les Mongols avec l’esprit indomptable de résistance, les Vietnamiens n’hésitaient pas à se faire tatouer sur le bras deux mots « Sát Thát (Tuer les Mongols) comme le jeune général Trần Quốc Toản. Selon la tradition des Trần, une fois monté au trône, le roi devait se faire tatouer sur les cuisses le dragon pour rappeler son origine. Mais le roi Trần Anh Tôn n’appréciait pas cette coutume et refusait de le faire. Le tatouage disparut ainsi auprès de la noblesse.
Aujourd’hui, le tatouage est considéré au Vietnam par les jeunes comme une méthode d’embellissement de leur corps selon la préférence et la possibilité d’exprimer leur personnalité bien que la société ait parfois une vision défavorable car elle est encore influencée dans une certaine mesure par le confucianisme. Ce n’est pas si important dans la vie d’aujourd’hui car on sait qu’on peut vivre pour soi-même et on a le droit de disposer librement de son corps. Avec cette idée, le tatouage réussit à se démocratiser largement et devient ainsi un phénomène de société.
According to the book entitled “Selection of Strange Tales in Lingnan”, the tattoo dates back to the period of the Hồng Bàng dynasty. Back then, our people often lived in the water to fish or catch clams. So they were often attacked by alligators. So they reported it to the king. The king had just told them that the mountain people and the water people were hostile to each other, often hated each other and therefore did each other harm. Thanks to a tattoo in the shape of a “sea monster” with ink, they have not been hurt since. The tattoo has existed since the time when our people, part of the great “Cent Yue ( Bai Yue)” tribe, still lived in the lower and middle reaches of the Yang Tse River.
There was a large type of crocodile that liked to live in the slow-moving streams of this river. Our people often called it Giao Long. Today this species living in this river is threatened with extinction. Tattooing is only a form of spiritual culture in the association of the couple (Bird / Dragon) (Fairy-Dragon) to their totem with the notion of duality (two in one) of the Proto-Viet. That was why they liked to have the dragon tattooed on their body and wear the feathered hat (Children of the Dragon and Great Children of the Immortal).
This custom continued to exist under both the Lý and Trần dynasties. Under the Lý dynasty, only the nobility were allowed to have the dragon tattooed on their chest and thighs. Then under the Trần dynasty, in order to show the courage to defeat the Mongols with the indomitable spirit of resistance, the Vietnamese did not hesitate to have two words « Sát Thát (Kill the Mongols) » tattooed on their arms like the young general Trần Quốc Toản. According to Trần tradition, once ascended to the throne, the king had to have the dragon tattooed on his thighs to recall his origin. But King Trần Anh Tôn did not appreciate this custom and refused to do so. The tattoo thus disappeared among the nobility.
Today, tattooing is considered by young people in Vietnam as a method of beautifying their bodies according to their preferences and the possibility of expressing their personality, although society sometimes has an unfavorable view of it because it is still influenced to some extent by Confucianism. This is not so important in today’s life because we know that we can live for ourselves and we have the right to freely dispose of our bodies.
With this idea, tattooing has managed to become widely democratized and thus becomes a social phenomenon.
Tài liệu tham khảo:
Lĩnh Nam Chích Quái . Trần Thế Pháp. Nhà xuất bản Hồng Bàng.
Đai Việt Sử Ký Toàn Thư Toàn Bộ. Nhà xuất bản Thời Đại.
Văn Lang Dị Sử. Nguyễn Lang. Lá Bối.
Củ Chi (Tây Ninh)
Ngô Quyền (Version anglaise)
Ngô Quyền
Faced with the Chinese army, which is accustomed to resorting to force and brutality during its conquest and domination of other countries, the Vietnamese must find the ingenuity to emphasize flexible and inventive tactics adapted essentially to the battlefield in order to reduce its momentum and its material superiority in men and numbers. One must never throw oneself headlong into this confrontation, as in this case one seeks to oppose the hardness of egg to that of stone (lấy trứng chọi đá) but one must fight the long with the short, such is the military art employed by the talented generalissimo Ngô Quyền. This is why he had to choose the place of the confrontation at the mouth of the Bạch Đằng River, anticipating the intention of the Southern Han to want to use it with their war fleet led by Crown Prince Liu Hung-Ts’ao (Hoằng Thao) ordered by his father Liu Kung (Lưu Cung) as King of Jiaozhi to quickly facilitate the landing in Vietnamese territory.
This celestial fleet entered the river mouth as planned. Ngô Quyền had pointed iron-covered stakes planted in the riverbed and invisible during high water prior to this confrontation. He tried to lure the celestial fleet beyond these iron-covered pointed stakes by incessantly harassing them with flat-bottomed boats. At low tide, the Chinese ships retreated in disarray in the face of attacks from Vietnamese troops, and were besieged on all sides and now hindered by the barrage of emergent piles, resulting not only in the annihilation of Chinese ships and troops, but also the death of Hung-Ts’ao.
Bạch Đằng river
Ngô Quyền was a fine strategist as he managed to perfectly synchronize the movement of the tides and the appearance of the celestial fleet in a time frame requiring both great precision and knowledge of the place. He knew how to turn the superiority of the opposing force to his advantage, for the army of the Southern Han was known to be excellent in maritime matters, and always made water or the river Bạch Đằng its ally in the fight against its adversaries. Water is the vital principle for the Vietnamese flooded rice civilization, but it is also the lethal principle, as it can become an incomparable force in their battles. As a high-ranking Chinese mandarin, Bao Chi, later noted in a confidential report to the Song emperor: the Vietnamese are a race well-suited to fighting on water.
If the Vietnamese fled to the sea, how could Song’s soldiers fight them, as the latter were afraid of the wind and the wave (1). Ngô Quyền knew how to refer to the three key factors: Thiên Thời, Địa Lợi, Nhân Hòa (being aware of weather and propitious conditions, knowing the terrain well and having popular support or national concord) to bring victory to his people and to mark a major turning point in Vietnam’s history. This marked the end of Chinese domination for almost 1,000 years, but not the last, as Vietnam continued to be a major obstacle to Chinese expansion to the south. The leading figure of Vietnamese nationalism in the early 20th century Phan Bội Châu regarded him as the first liberator of the Vietnamese nation (Tổ trùng hưng).
How could he succeed in freeing his people from the Chinese yoke when we knew that at that time our population was about a million inhabitants facing a Chinese behemoth estimated at more than 56 million inhabitants. He must have had courage, inventive spirit and charisma to succeed in freeing himself from this yoke with his supporters. But who is this man that the Vietnamese still consider today as the first in the list of Vietnamese heroes?
Đường Lâm village
Ngo Quyen was born in 897 in Đường Lâm village, located 4 kilometers west of the provincial town of Sơn Tây. He was the son of a local administrator, Ngo Man. When he was young, he had the opportunity to show his character and his willingness to serve the country. In 920, he served Dương Đình Nghệ, a general from the family of Governor Khúc of Ái Châu (Thanh Hóa) province. Dương Đình Nghệ had the merit of defeating the Southern Han by taking the capital Đại La (formerly Hànội) from them in 931 and now declared himself governor of Jiaozhi. He entrusted Ngo Quyen with the task of administering the Ái Châu province. Finding in him great talent and determination to serve the country, he decided to grant him the hand of his daughter. During his 7 years of governance (931-938), he proved to bring peaceful life to this region.
In 937, his father-in-law Dương Đình Nghệ was assassinated by his subordinate Kiều Công Tiễn to take the post of governor of Jiaozhi. This heinous act provoked the anger of all sections of the population. Ngô Quyền decided to eliminate him in the name of his in-laws and the nation because Kiều Công Tiễn asked for help from the Southern Han emperor, Liu Kung. For the latter it was a golden opportunity to reconquer Jiaozhi.
Unfortunately for Liu Kung, this risky military operation ended a long Chinese domination in Vietnam and allowed Ngô Quyền to found the first feudal dynasty in Vietnam. In 939, he proclaimed himself king of Annam and established the capital at Cổ Loa (Phúc Yên). His reign lasted only 5 years. He died in 944. His brother-in-law Dương Tam Kha took advantage of his death to seize power, which provoked the anger of the entire population and led to the breakup of the country with the appearance of 12 local warlords (Thập nhị sứ quân).This political chaos lasted until the year 968 when a brave boy from Ninh Binh, Dinh Boy Linh, succeeded in eliminating them one by one and unifying the country under his banner. He founded the Dinh Dynasty and was known as « Dinh Tien Hoang ». He settled in Hoa Lu in the Red River region and Vietnam at that time was known as « Dai Co Việt (Great Việt) ».
Bibliography
Hoàng Xuân Hãn: Lý Thường Kiệt, Univisersité bouddhique de Vạn Hạnh Saigon 1966 p. 257
Lê Đình Thông: Stratégie et science du combat sur l’eau au Vietnam avant l’arrivée des Français. Institut de stratégie comparée.
Boudarel Georges. Essai sur la pensée militaire vietnamienne. In: L’Homme et la société, N. 7, 1968. numéro spécial. 150° anniversaire de la mort de Karl Marx. pp. 183-199.
Trần Trọng Kim: Việtnam sử lược, Hànội, Imprimerie Vĩnh Thanh 1928
The bamboo ( Cây Tre)
Bamboo is closely linked to Vietnamese daily life. When we’re young, we fall asleep in the swing of a bamboo cradle. When we’re old and dying, we lie in a coffin lowered into the grave with bamboo ropes. French journalist Jean Claude Pomonti, a specialist in Southeast Asian issues, has often humorously referred to our civilization as the “bamboo civilization” in his columns for the newspaper “Le Monde”, because bamboo is an important part of our culture. Thanks to scientific research, we know that 39,000 years ago, bamboo was the main resource used by human groups in Southeast Asia, but due to the extremely unfavourable preservation conditions for organic materials, this use was no longer visible several thousand years later. In 1948, the famous geographer Pierre Gourou spoke of a “plant civilization” for Indochina, and more specifically for Vietnam.
It is a plant with multiple uses in Vietnam. Thanks to this plant, everything is possible in this country where nothing is easy and where we do not let ourselves be put off or stopped by obstacles. First, in our history, bamboo is evoked in the myth of the giant child of the village of Gióng. This man grew enormously in a few weeks to chase away the armies coming from the North (the Shang) and on his iron horse breathing fire, he succeeded in pulling out bamboo forests to defeat his enemies. Then in the 13th century, a resounding victory was led by the generalissimo Trần Hưng Đạo against the Mongol hordes of Kublai Khan on the Bạch Đằng River with junks and boats made of wood and bamboo. The victory of Dien Bien Phủ was also achieved in 1954 against the French expeditionary force through the massive and clever use of bamboo poles and bamboo-trimmed bicycles in supplying the front with food and ammunition and i clever use of bamboo poles and bamboo-trimmed bicycles in supplying the front with food a around the fortified camp of Dien Bien Phủ, which thus facilitated intensive artillery bombardment, day and night.
Through history, we can see that there is a long-standing deep attachment of the Vietnamese people to this bamboo. It is this plant that the Vietnamese poet Nguyễn Duy tries to humanize and describe for the noble qualities in his poem entitled « Tre Việt Nam (Vietnamese bamboo) » from which some verses are extracted below:
Bão bùng thân bọc lấy thân
Tay ôm, tay níu tre gần nhau thêm.
Thương nhau, tre chẳng ở riêng
Luỹ thành từ đó mà nên hỡi người.
During the storm, the bamboos protect their bodies.
Arms clasped together, they try to get closer to each other.
Filled with affection, they cannot live apart.
Thus, the bamboo fortress is born.
In food, bamboo shoots are used in the preparation of many dishes. They are necessarily cooked or canned in order to remove the natural toxins they contain. There are many proverbs and popular songs alluding to childhood by evoking bamboo shoots. We say măng sữa (bamboo shoot to breastfeed) or tuổi măng sữa (tender age) to refer to childhood. We usually say: Măng không uốn thì tre uốn sao được. (If we do not straighten the shoot, how can we straighten the bamboo?). The bamboo shoot reminds us of the notion of the passage of time. We must not let lost time slip away because bamboo grows for a time and man has only one age. We must enjoy time before it passes and old age catches up with us. This is what we find in Vietnamese folk songs and sayings:
Măng mọc có lứa người ta có thì.
There’s a season for bamboo shoots, just as there is a time for people. Or
Khi đi trúc chưa mọc măng
Ngày về trúc đã cao bằng ngọn tre.
The bamboo hadn’t yet sprouted when I left.
It had already reached the top of the bamboo when I returned.
Or
Tre già măng mọc
When the bamboo grows old, the shoots begin to emerge.
This expression somehow reflects our hope for youth and future generations.
In the past, the Vietnamese used this hollow bamboo, so strong and so light, to build partitions and hedges several meters high to protect their village from enemies and bandits. This material is found everywhere in the house, from the framework, walls, partitions to the floors. Everything is made with this hollow wood (furniture, beds, tables, various accessories, etc.), even a drinking cup. Torn into strips, it is used as ropes and strings. Bamboo filaments are used to make baskets of all kinds to facilitate transport on land (baskets) or on water (round baskets). It is also used to make conical hats to shelter from the rain and the sun. Thanks to this plant, we know how to create everyday tools (buckets for drawing water, pipes for smokers, water pipes, etc.).
It is also used as food for animals and even for villagers. They eat the most tender bamboo shoots like asparagus. The roots of this hollow wood are even dug up and dried in the sun for weeks on end. As Tet approaches, it is used as firewood to bake sticky rice cakes or to protect against the cold, especially in winter in northern and central Vietnam. Bamboo thus becomes something « sacred, » intimate and specific to the village. It is thanks to these hedges made from this plant that the village regains not only its tranquility and privacy, but also its traditions and customs. Bamboo thus becomes the protector of the villagers. This is why a Vietnamese proverb says that
The king’s authority stops before the village’s bamboo hedges. (Phép vua thua lệ làng)
It is also only in villages today that we find this incomparable plant that makes life easier for villagers. Bamboo and the village are so closely linked that they are often compared to a person linked to his shadow. This is why we find this evocation in several Vietnamese poems. This impression, every Vietnamese will probably have it when passing through his native village through the following four verses:
Thì bao nhiêu cảnh mơ màng
Hiện ra khi thoàng cỗng làng tre xanh.
As we indulge in dreaming, we see the entrance to the village and the bamboo appear from afar.
Dừng bước nơi đây lòng ngỗn ngang
Ngùi trông về Bắc nhớ tre làng
When we stop here, we feel helpless
When we remember our homeland with emotion, we are reminded to see the village bamboo again.
To find the bamboo is to find the village. That’s why bamboo has become the representative symbol of Vietnam.
