Văn Lang civilization (Thời kỳ Hồng Bàng: Part 2)

French version

One also retains the outstanding event underlined by the Chinese historian Trịnh Tiều in his work « Thông Chí« : In the southern China, under the reign of  Nghiêu king  (2253 before J.C.), there was the emissary of a tribe named Việt Thường who offered to the king as a pledge of allegiance, an old tortoise living more than 1000 years and 3 meters long. One found on its back, the inscriptions carrying the characters in the shape of a tadpole (văn Khoa Ðẩu) and allowing to interpret all the changes of the Sky and nature. King Nghiêu decided to attribute to them the name Qui Lịch (or tortoise calendar). This form of writing was recently found  on a stone belonging to the cultural vestiges of the region Sapa-Lào Cai in the North of Vietnam. The Vietnamese historian Trần Trọng Kim raised this question in his work entitled Việt Nam sử lược (Abstract of the history of Vietnam). Many clues have been found in favour of the interpretation of the same tribe and  people. One cannot refute  there is an undeniable bond between the writing in the shape of tadpoles  and the toad found either on the  bronze drums of Ðồng Sơn or the  Ðông Hà popular Vietnamese stamps,  the most of which known remains the stamp « Thầy Ðồ Cóc » (or the Master toad). On the latter, one finds the following sentence: Lão oa độc giảng ( the old toad holds the monopoly of teaching ). Although it had appeared 400 years ago only, it ingeniously reflected the perpetual thought of the Hùng vuong time. It is not by chance that one attributed to the toad the Master role  but one would like to highlight the importance of the representation and the significance of this image.

The toad was the carrier of a civilization whose the writing in the shape of tadpoles was used by the  Lac Viet tribe  at the Hùng Vương time  because he was the father of the tadpole. In the same way, through the stamp of « Chú bé ôm con cóc » (or the child embraces the toad ), one detected all the original thought of  Lạc Việt people. The respect of the child towards  the toad or rather  its Master (Tôn Sư trọng đạo) was an already existing concept at the Hùng vương time. Could one conclude from it there was a correlation with what one found later in the confucean spirit with the sentence « Tiên học lễ, hậu học văn  » ( First learn the moral values then  the culture )?

The master toad (Thầy Ðồ Cóc)
 In Vietnam, the tortoise is not not only the symbol of longevity and immortality but also that of transmission of  spiritual values in the Vietnamese tradition. One finds its representation everywhere, in particular in commonplaces like communal houses, pagodas and temples. It is used at the temple of literature ( Văn Miếu ) to raise steles praising the merits of laureates to the national contests.


The crane on the tortoise back
On the other hand, in the temples and communal houses, one sees the tortoise  always carry a crane on its back. There is an undeniable resemblance between this crane and the bird wader with a long beak found on the bronze drums of Ðồng Sơn. The  crane statue on the tortoise  back probably reflects the perpetuity of all the religious beliefs resulting from the  Văn Lang  civilization through the time.

The tortoise  omnipresence in the history and culture of the Vietnamese results neither from the long domination of the Chinese nor the effect of chance but it  owed  to the fact that the Văn Lang kingdom should be located in an area populated by large tortoises. It was only in the south of  the Basin  Yang Tsé river (Sông Dương Tữ) that one can find this species of large tortoises in extermination. It is what was reported by the Vietnamese author Nguyễn Hiến Lê in his work entitled « Sử Trung Quốc  » (History of China ) (Editor Văn Hoá 1996) « .

It is not very probable to  find one day, the archaeological vestiges proving the existence of this kingdom like those already found with the Shang  dynasty. But nothing invalidates this historical truth because in addition to the facts evoked above, there is even  in this kingdom the intangible proof of a very old civilization often named  « the Văn Lang civilization » , one found the base of which  in the theory of Yin and Yang and  the five elements (Thuyết Âm Dương Ngũ Hành ). 

Âm Dương
This one was highlighted through the sticky rice cake « Bánh Chưng Bánh dầy » which was exclusively specific to the Vietnamese people since the   kings Hùng period.  One could raise questions about the origin of this theory which was attributed until now to the Chinese. According to the historical Memoires of Si Ma Qian ( Sử Ký Tư Mã Thiên ), one knew that  the philosopher of the country of Qi ( Tề Quốc ) ( 350-270 before J.C.) Tseou Yen (Trâu Diễn), was the first Chinese to highlight the relation between the theory of Yin and Yang and that of the 5 elements ( Wu Xing )(Thuyết Âm Dương Ngũ Hành)  at the time of the Warring States (thời Chiến Quốc). 

The Yin and the Yang  was evoked in the  Zhouyi book (Chu Dịch) by the son of king Wen (1)or Duke of Zhou (Chu Công Đán) while the theory of the five elements had been found by Yu the Great (Đại Vũ) of the Xia dynasty ( Hạ ). There was practically an interval of 1000 years between these two theories. The concept of the five elements was quickly integrated into  the yin and the yang to give an explanation on the « tao » which is at the origin of everything. In spite of the success met in a great number of domains (astrology, geomancy, traditional medicine), it is difficult to give a coherent justification to the level of the publication date of these theories because the concept Taiji  (thái cực) ( supreme limit ) from which the two principal elements were born ( the yin and the yang ), was introduced only at the time of Confucius (500 years before J.C. ).  Taiji was the object of meditation for  philosophers from all horizons  since the philosopher of the Song  period  and  founder of the Neo-Confucianism, Zhou Dunyi ( Chu Ðôn Di ), had given to this concept a new definition in his bestseller: « Treatise on the figure Taiji » ( Thái Cực đồ thuyết ):

Vô cực mà là thái cực, Thái cực  động sinh Dương, động đến cực điểm thì tĩnh, tĩnh sinh Âm, tĩnh đến cực đỉnh thì lại động. Một động một tĩnh làm căn bản cho nhau….

From Wuji (no limit) to Taiji (supreme limit or  grand extreme). The supreme limit, once in motion, generates the yang and at the limit of motion, it is in the rest state.   In turn, this one generates the yin and at the limit of the rest state, it is  the return to  the motion state.  For the latter  and the rest state, each takes roots in the other.

For the Chinese, there is a sequence in the beginning of the universe:
Thái cực sinh lưỡng nghi là Âm Dương, Âm Dương sinh Bát Quái

Taiji is  the « One » referred to in the Dao principle of creation. From Taiji,  Yin and Yang which are the basic attributes of the universe give rise to the eight trigrams.

 Hà Đồ (Map of the River)
The incoherence is so visible in the chronological order of these theories because one had attributed to Fu Xi (Phục Hi)(1) the invention of the eight trigrams 3500 years ago before J.C. while the concept of Yin and Yang was introduced at the time of Zhou (1200 years before J.C.). While relying on the recent archaeological discoveries, in particular on the discovery of the manuscripts on silk  at Mawangdui (1973), the Chinese specialists of today advance unimaginable statements: The hexagrams precede the trigrams…, which proves that the chronological order of these theories is likely to be modified unceasingly in accordance with the new situations. One is brought to find in this imbroglio, an another explanation, an  another approach, an  another assumption according to which the theory of Yin and  Yang and  5 elements was adequated to an  another civilization. It would be that of Văn Lang. The confusion continues to be anchored in the  reader mind with the famous River map and Writing of Luo (Hà Ðồ Lạc Thư). 

The Writing of Luo was to be found before the appearance of the Plan of the River. That highlights the contradiction found in the chronological order of these discoveries. Certain Chinese had the occasion to call in question the traditional history established up to that point in the confucian orthodoxy by the Chinese dynasties. It is the case of Ouyang Xiu (1007-1072) who saw in this famous plan the work of man. He refuted the « gift from heaven » in his work entitled « Questions of a child about Yi King ( Yi tongzi wen ) » (Zhongguo shudian, Peking 1986). He preferred the version of the human invention.

How can  one grant  the veracity to the Chinese legend when  a complete inconsistency is known in the chronological order of the discovery of these famous Plan of the River and Writing of Luo?

Fou Xi (Phục Hi) (3500 before J.C.) discovered first, the River map ( Hà Ðồ ) at the time of an excursion on the Yellow River (Hoàng Hà). He saw leaving the water a dragon horse (long mã) bearing on its back this plan. It is to You the Great (Đại Vũ)  (2205 before J.C.) that one attributed the discovery of the Writing of Luo found on the  tortoise back. However it is thanks to the Writing of Luo and with its explanation (Lạc Thư cửu tinh đồ) that one manages to establish and  interpret correctly the stellar diagram drawn  from the polar star (Bắc Ðẩu) and found on this famous Plan of the river according to the Yin and Yang and 5 elements.

The famous word « Luo » ( Lạc ) found in the text of the Great Commentary of Confucius:

     Thị cố thiên sinh thần vật, thánh nhân tắc chi, thiên địa hóa thánh nhân hiệu chi; thiên tượng, hiện cát hung, thánh nhân tượng chi. Hà xuất đồ, Lạc xuất thư, thánh nhân tắc chi

     Cho nên trời sinh ra  thần vật, thánh nhân áp dụng theo; trời đất biến hoá, thánh nhân bắt chước; trời bày ra hình tượng. Hiện ra sự  tốt  xấu, thánh nhân phỏng theo ý tượng. Bức đồ hiện ra sông Hoàng  Hà, hình chữ hiện ở sông Lạc, thánh nhân áp dụng.

The Heaven gives rise to the divine things, the Wise men  take them as criterion. The Heaven  and the Earth know changes and transformations, the Wise men  reproduce them. The images expressing fortune and misfortune are suspended    in the Heaven, the Wise mens imitate them. The Plan comes from the Yellow River, the Writing  from the Luo river, the Wise men take them as models.

continues to be interpreted until today like the name of the Luo river, an affluent of the Yellow River which crosses and nourishes the center of China. One continues to see in these famous Plan of the River and Writing of Luo the first premises of the Chinese civilization. From the drawings and figures to the trigrammatic signs, from the trigrammatic signs to the linguistic signs, one thinks of the march of the Chinese civilization in Yi King without believing that it could be the model borrowed by the Wise one from another civilization. However if Luo is associated with the word Yue, that indicates the tribe Lạc Việt  (Luo Yue ) from which the Vietnamese come.  Does it seem  like  a sheer coincidence or a name used by the Wise men  You the Great  or Confucius to refer to the Văn Lang civilization? Lạc Thư indicates effectively the writing of the tribe Luo, Lạc tướng its generals, Lạc điền its territory, Lạc hầu  its marquis etc…..

It is rather disconcerting to note that the theory of Yin – Yang and  5 elements finds its perfect cohesion and its functioning in the  intangible proof of the  Văn Lang civilization, the sticky cake. In addition to the water, one finds in its constitution the 4 essential elements (meat, broad beans, sticky rice, bamboo or latanier leaves). The cycle of generation (Ngũ hành sinh) of 5 elements is quite visible in the making of this cake. At the interior of the cake, one finds a red  piece of porkmeat  (Fire) surrounded by a kind of paste made with  yellow broad beans (Earth). The whole thing is wrapped by the white  sticky rice (Metal) to be cooked with boiling water  (Water) before finding a green colouring on its surface thanks to the latanier leaves (Wood).

The two geometrical forms, a circle and a square which this cake takes, correspond well to the  Yin ( Âm ) and  the Yang (Dương). As the Yang breath reflects plenitude and purity, one gives it  the shape of a circle. However, one finds in the  Yin breath the impurity and  limitation. That is why it recovers the form of a square. A light difference is notable in the definition of Yin-Yang of the Chinese and that of the Vietnamese. For the latter, Yin tends to be in motion (động).

Cycle of generation


Ngũ hành tương sinh

It is for that reason one finds only the presence of the 5 elements in the Yin (Âm) represented by the rice cake in the form of a square ( Bánh chưng ). It is not the case of the cake in the shape of a circle that  the Yang (Dương) symbolizes, this latter tending  to carry the « motionless » character  (tĩnh). It is probably the reason which explains until today why the theory  of Yin-Yang and 5 elements does not know a giant leap in its evolution and that its applications continue to carry the mystical and confused character in the public opinion because of the error introduced into the definition of Yin-Yang by the Chinese.

One is accustomed to saying « Mẹ tròn, con vuôn » in Vietnamese to wish the mother and her child a good health at the time of birth. This expression is used as a phrase of courtesy if it is not known that it was bequeathed by our ancestors with an aim of holding our attention on the creative character of the Universe. From this latter were born Yin and Yang which are not only in opposition but also in interaction and correlation. The complementarity and the indissociability of these two poles are at the base of the satisfying development of nature. The typically Vietnamese game « Chơi ô ăn quan » also testifies to the perfect operation of the theory of Yin-Yang and 5 elements. The game stops when one does not find any more tokens in the two extreme half-circles corresponding to the two poles Yin and Yang.

Ancestor altar

No Vietnamese hides his emotion when he sees on his ancestor altar  the sticky rice cake at the time of the  Tết festival. For him, this dish looking less attractive and not having any succulent taste,  bears a particular significance. It testifies not only to the respect and affection that  the Vietnamese likes to maintain with regard to his ancestors but also the impression of a 5000-year old civilization. This sticky rice cake is the undeniable proof of the perfect  functioning  of Yin and Yang and 5 elements. It is the only intact legacy that the Vietnamese succeeded in receiving on behalf of his ancestors in the swirls of history. It cannot compete with the masterpieces of other civilizations like the Wall of China or pyramids of the Pharaohs built with sweat and blood. It is the living symbol of a civilization which bequeathed to humanity a knowledge of priceless value.  One continues to use it  in a great number of domains of application (astronomy, geomancy, medicine, astrology etc….). Return to Part 1




À la recherche de l’origine du peuple vietnamien (Đi tìm nguồn gốc dân tộc Việt)


English version

La découverte du site Hemudu ( Zhejiang ) en 1973 fut un grand évènement pour les archéologues chinois car ce site datant plus de 7000 ans témoigne de la trace de la plus ancienne civilisation du riz trouvée jusque là dans le monde. On y a trouvé aussi les restes d’un habitat lacustre en bois monté sur pilotis, un type de construction bien différent des maisons en terre de la Chine du Nord. La population qui vivait là était caractérisée par des traits à la fois mongoloïdes et australo-négroïdes. Comme Zhejiang fait partie des plus belles provinces de la Chine du Sud depuis longtemps, on ne cesse pas d’attribuer aux Chinois cette fameuse civilisation bien qu’on sache que le berceau de leur civilisation est lié étroitement au bassin du fleuve Jaune (ou Huang He) (Hoàng Hà) dont Anyang est le coeur antique. On ne peut pas nier que leur civilisation a trouvé toute sa quintessence dans les cultures néolithiques de Yang-Shao (province de Henan) (5000 ans av J.C.) et Longshan ( province de Shandong ) ( 2500 ans av J.C. ) identifiées respectivement par le Suédois Johan G. Andersson en 1921 et par le père de l’archéologie chinoise Li Ji quelques années plus tard. Grâce aux travaux d’analyse phylogénétique de l’équipe américaine dirigée par le professeur J.Y. Chu de l’université de Texas publiés en Juillet 1998 dans la Revue de l’Académie des Sciences américaine et groupés sous le titre «  Genetic Relationship of Population in China » (1) , on a commencé à avoir une idée précise sur l’origine du peuple chinois. 

On a relevé deux points importants dans ces travaux:

  • 1°) Il est clair que l’évidence génétique ne peut pas soutenir une indépendance originale des Homo -sapiens en Chine. Les ancêtres des populations vivant actuellement dans l’Est de la Chine venaient de l’Asie du Sud Est.
  • 2°) Désormais, il est probablement sûr de conclure que les gens « modernes » originaires d’Afrique constituent en grande partie le capital génétique trouvé couramment dans l’Asie de l’Est.

L’individu a à sa naissance son génotype ( collection de gènes ) qui est un bijou précieux capable de faire lui-même une infinité de copies transmises de génération en génération. Ces gènes constitués des immenses molécules en forme de double hélice ADN (ou DNA)(3) sont à la base de l’hérédité. Il est possible dans un contexte spécifique où tous les facteurs essentiels ont été réunis pour permettre à de petits ordinateurs biochimiques constitués de portions d’ADN dans notre corps d’effectuer des changements radicaux. C’est au point de mutation spontané lié aux changements climatiques ou aux radiations solaires ou à la dérive génétique que le génotype d’une espèce peut être modifié complètement pour devenir le génotype d’une autre espèce au fil des années. Cette mutation peut s’effectuer à pas de fourmi ( thèse du gradualisme de Ernst Mayr ) ou par bonds de géant ( thèse des équilibres ponctués de deux paléontologues américains Nils Elredge et Stephen Jay Gould ). Cela facilite mieux la compréhension sur l’évolution de l’espèce humaine ( de Homo – erectus en Homo -sapiens sapiens ) et sur le phénotype que cette dernière peut acquérir dans un environnement rencontré ( la couleur de la peau, la taille, le système sanguin, comportements différents etc… ). 

Dans sa conclusion, le professeur J.Y. Chu a reconnu qu’il est probable que les ancêtres des populations parlant des langues altaïques ( ou des Hán ) étaient issus de la population de l’Asie du Sud Est et des peuplades venant de l’Asie centrale et de l’Europe.

Cette découverte n’a pas remis en cause ce qu’a proposé il y a quelques années auparavant le professeur d’anthropologie Wilhelm G. Solheim II de l’université Hawaii dans son ouvrage « Une nouvelle lumière dans un passé oublié« .(2) Pour cet anthropologue, il n’y avait pas de doute que la culture de Hòa Bình ( 15000 ans avant J.C. ) découverte en 1922 par l’archéologue français Madeleine Colani dans un village proche de la province Hòa Bình du Vietnam avait été la base de la naissance et de l’évolution future des cultures néolithiques de Yang-Shao et de Longshan trouvées dans le Nord de la Chine. Le physicien britannique Stephen Oppenheimer était allé au delà de ce qui n’était pas pensé jusque-là en démontrant dans sa démarche logique et scientifique que le berceau de la civilisation de l’humanité était en Asie du Sud Est dans son ouvrage  » Eden dans l’Est: le continent noyé de l’Asie du Sud Est« . (4) Il y a conclu qu’en se basant sur les preuves géologiques trouvées au fond de la mer de l’Est (Biển Đông)  et sur les méthodes de datation effectuées avec C-14 sur la nourriture ( patate douce, taro, riz, céréales etc .. ) retrouvée en Asie du Sud Est ( Non Nok Tha, Sa Kai ( Thailande ), Phùng Nguyên, Ðồng Ðậu (Vietnam), Indonésie ), un grand déluge avait eu lieu et avait obligé les gens de cette région qui, contrairement à ce que les archéologues occidentaux avaient décrit comme des gens vivant de pêche, de chasse et de cueillette, étaient les premiers sachant maîtriser parfaitement la riziculture et l’agriculture, à émigrer dans tous les azimuts ( soit vers le Sud en Océanie, soit vers l’Est dans le Pacifique , soit vers l’Ouest en Inde ou soit vers le Nord en Chine ) pour leur subsistance. Ces gens étaient devenus les semences des grandes et brillantes civilisations trouvées plus tard en Inde, en Mésopotamie, en Egypte et en Méditerranée.

De cette constatation archéologique et scientifique, on est amené à poser des questions sur tout ce qui a été rapporté et falsifié par l’histoire dans cette région du monde et enseigné jusque-là aux Vietnamiens. Peux-t-on ignorer encore longtemps ces découvertes scientifiques ? Peux-t-on continuer à croire encore aux écrits chinois ( Hậu Hán Thư par exemple ) dans lesquels on a imputé aux préfets chinois Tích Quang (Si Kouang) et Khâm Diên le soin d’apprendre aux ancêtres des Vietnamiens la façon de s’habiller et l’usage de la charrue qu’ils ne connaissent pas au premier siècle de notre ère? Comment ne connaissent-ils pas la riziculture, les descendants légitimes du roi Shennong (Thần Nông) (4), lorsqu’on sait que ce dernier était un spécialiste dans le domaine agraire? Personne n’ose relever cette contradiction.

Shennong (Thần Nông)

On ne se pose même pas des questions sur ce que les gens du Nord ont donné à ce héros divin comme surnom Yandi (Viêm Ðế) ( roi du pays chaud des Bai Yue ). S’agit -il de leur façon de se référer au roi de la région du Sud car à l’époque des Zhou, le territoire des Yue était connu sous le nom Viêm Bang? Est-il possible aux gens nomades du Nord d’origine turco-mongole, les ancêtres des Han et aux gens du Sud, les Yue d’avoir les mêmes ancêtres? S’agit-il encore d’une pure affabulation édifiée à la gloire des conquérants et destinée à légitimer leur politique d’assimilation? 

Toutes les traces des autres peuples, les « Barbares », ont été effacées lors de leur passage. La conquête du continent chinois a commencé aux confins du loess et de la Grande Plaine et a exigé près de quatre millénaires. C’est ce qu’a noté l’érudit français René Grousset dans son ouvrage « Histoire de la Chine » en parlant de l’expansion d’une race de rudes pionniers chinois de la Grande Plaine .

Face à leur brillante civilisation, peu de gens y compris les Européens lors de leur arrivée en Asie ont osé mettre en doute ce qui a été dit jusque-là dans les annales chinoises et vietnamiennes et penser à l’existence même d’une autre civilisation que les dominateurs ont réussi à accaparer et à effacer sur le territoire soumis du peuple Bai Yue. Le nom de l’Indochine a déjà reflété en grande partie cette attitude car pour un grand nombre de gens, il n’y a que deux civilisations méritant d’être citées en Asie: celles de l’Inde et de la Chine. Il est regrettable de constater aussi la même méprise commise par certains historiens vietnamiens imprégnés par la culture chinoise dans leur ouvrage historique. A force d’être endoctrinés par la politique de colonisation des gens du Nord, un certain nombre de Vietnamiens continuent à oublier notre origine et à penser aujourd’hui que nous sommes issus des Chinois. Ceux-ci n’hésitaient pas à mettre en marche leur politique d’assimilation et d’annexion dans les territoires qu’ils avaient réussi à conquérir depuis la création de leur nation. Le succès de la sinisation des Hán était visible au fil des siècles lors de leur contact avec d’autres peuples « barbares » . Le processus ne dut pas être différent de celui qui a marqué leur empiétement au XIXè siècle sur  » la terre des herbes » mongole et au XXè sur la forêt mandchourienne. 

On ne réfute pas à leur brillante civilisation d’avoir un impact indéniable sur le développement de la culture vietnamienne durant leur longue domination mais on ne peut pas oublier de reconnaître que les ancêtres des Vietnamiens, les Luo Yue (ou Lạc Việt) ont eu leur propre culture, celle de Bai Yue. Ils étaient les seuls survivants de ce peuple à ne pas être sinisés dans les tourmentes de l’histoire. Ils étaient les héritiers légitimes du peuple Bai Yue et de sa civilisation agricole. Les tambours en bronze de Ðồng Sơn ont témoigné de leur légitimité car on a trouvé sur ces objets les motifs de décoration retraçant leurs activités agricoles et maritimes de cette brillante époque avant l’arrivée des Chinois sur leur territoire ( Kiao Tche ou Giao Chỉ en vietnamien ).

On sait maintenant que la civilisation agricole de Hemudu a donné naissance à la culture de Bai Yue (ou Bách Việt en vietnamien). Le terme Bai Yue signifiant littéralement les Cent Yue, a été employé par les Chinois pour désigner toutes les tribus croyant appartenir à un groupe, les Yue. Selon l’écrivain vietnamien Bình Nguyên Lộc, l’outil employé fréquemment par les Yue est la hache (cái rìu en vietnamien) trouvée en diverses formes et fabriquée avec des matériaux différents (pierre, fer ou bronze). C’est pour cette raison qu’au moment du contact avec les gens nomades du Nord d’origine turco-mongole, les ancêtres des Hán (ou Chinois), ils étaient appelés par ces derniers, sous le nom « les Yue », les gens ayant l’habitude de se servir de la hache. Celle-ci prit à cette époque la forme suivante:

et servit de modèle de représentation dans l’écriture chinoise par le pictogramme. Celui-ci continua à figurer intégralement dans le mot Yue dans lequel on trouve aussi le radical ( mễ    riz ou gạo en vietnamien) pour désigner les gens ayant fait la riziculture à l’époque de Confucius. De nos jours, dans le mot Yue  , outre le radical « Tẩu (  outrepasser ou en vietnamien vượt )« , l’image de la hache continue à être représentée par le pictogramme   modifié incessamment au fil des années. Le mot Yue provient peut-être phonétiquement du phonème Yit employé par la tribu Mường pour désigner la hache. Il est important de rappeler que la tribu Mường est celle ayant les mêmes origines que la tribu Luo Yue (ou Lạc Việt) dont les Vietnamiens sont issus. (Les rois illustres vietnamiens Lê Ðại Hành , Lê Lợi étant des Mường). Récemment, l’archéologue et chercheuse du CNRS, Corinne Debaine-Francfort a parlé de l’utilisation des haches cérémonielles yue par les Chinois dans le sacrifice d’humains ou d’animaux dans son ouvrage intitulé « La redécouverte de la Chine ancienne » (Editeur Gallimard, 1998). Le sage Confucius avait l’occasion de parler du peuple Bai Yue dans les entretiens qu’il a eus avec ses disciples. 

Le peuple Bai Yue vivant dans le sud du fleuve Yang Tsé ( Dương Tử Giang ) a un mode de vie, un langage, des traditions, des mœurs et une nourriture spécifique … Ils se consacrent à la riziculture et se distinguent des nôtres habitués à cultiver le millet et le blé. Ils boivent de l’eau provenant d’une sorte de plante cueillie dans la forêt et connue sous le nom « thé ». Ils aiment danser, travailler tout en chantant et alterner des répliques dans les chants. Ils se déguisent souvent dans la danse avec les feuilles des plantes. Il faut éviter de les imiter . ( Xướng ca vô loại ). © Đặng Anh Tuấn

L’influence confucianiste n’est pas étrangère au préjugé que les parents vietnamiens continuent à entretenir encore aujourd’hui lorsque leurs enfants s’adonnent un peu trop aux activités musicales ou théâtrales. C’est dans cet esprit confucéen qu’on les voit d’un mauvais oeil. Mais c’est aussi l’attitude adoptée par les gouverneurs chinois en interdisant aux Vietnamiens d’avoir des manifestations musicales dans les cérémonies et les festivités durant la période de leur longue domination.

L’historien chinois Si Ma Qian (Tư Mã Thiên) avait l’occasion de parler de ces Yue dans ses Mémoires historiques (Sử Ký Tư Mã Thiên) lorsqu’il a retracé la vie du seigneur illustre Gou Jian (Câu Tiễn), prince des Yue pour sa patience incommensurable face au seigneur ennemi Fu Chai (Phù Sai), roi de la principauté de Wu (Ngô) à l’époque des Printemps et Automnes. Après sa mort, son royaume fut absorbé complètement en 332 avant J.C. par le royaume de Chu (Sỡ Quốc) qui fut annexé à son tour plus tard par Qin Shi Huang Di (Tần Thủy Hoàng) lors de l’unification de la Chine. Il est important de souligner que le site de Hemudu se trouve dans le royaume Yue de Gou Jian.(Zhejiang).

Parmi les  groupes partageant la même culture de Bai Yue , on trouve les Yang Yue, les Nan Yue (Nam Việt), les Lu Yue, Les Xi Ou, Les Ou Yue, les Luo Yue (Lạc Việt , les Gan Yue, les Min Yue (Mân Việt), les Yi Yue, les Yue Shang etc … Ils vivaient au sud du bassin du fleuve bleu , de Zhejiang (Triết Giang) jusqu’au Jiaozhi (Giao Chỉ)(le Nord du Vietnam d’aujourd’hui). On retrouve dans cette aire de répartition les provinces actuelles de la Chine du Sud: Foujian (Phúc Kiến), Hunan (Hồ Nam), Guizhou (Qúi Châu), Guangdong (Quảng Ðông), Jiangxi, Guangxi (Quảng Tây) et Yunnan (Vân Nam).

Les Bai Yue étaient probablement les héritiers de la culture Hoà Bình . Ils étaient un peuple d’agriculteurs avertis: ils cultivaient le riz en brûlis et en champ inondé et élevaient buffles et porcs. Ils vivaient aussi de la chasse et de la pêche. Ils avaient coutume de se tatouer le corps pour se protéger contre les attaques des dragons d’eau (con thuồng luồng). En s’appuyant sur les Mémoires Historiques de Si Ma Qian, l’érudit français Léonard Aurousseau a évoqué la coutume des ancêtres de Goujian ( roi des Yue de l’Est) de peindre leurs corps de dragons ou d’autres bêtes aquatiques comme celle trouvée chez les Yue du Sud.

Ils portaient les cheveux longs en chignon et soutenus par un turban. D’après certains textes vietnamiens, ils avaient des cheveux courts pour faciliter leur marche dans les forêts des montagnes. Leurs vêtements étaient confectionnés avec les fibres végétales. Leurs maisons étaient surélevées pour éviter les attaques des bêtes sauvages. Ils se servaient de tambours en bronze comme d’objets rituels utilisés pour les cérémonies d’invocation à la pluie ou comme un emblème de pouvoir utilisé en cas de besoins pour appeler les guerriers au combat. « Les Giao Chỉ ont possédé un sacré instrument : le tambour en bronze. En écoutant la voix du tambour, ils étaient tellement enthousiastes au moment de la guerre … », c’est ce qu’on a trouvé dans le premier volume de l’écrit chinois « Hậu Hán Thư (L’écrit de Hán postérieur) . Leurs guerriers étaient vêtus d’un simple pagne et armés de longues lances ornées de plumes. Ils étaient aussi des hardis navigateurs qui, sur leurs longues pirogues, sillonnèrent toute la Mer de l’Est (Biển Đông)  et au delà une partie des mers australes. Malgré leur haute technicité et leur maîtrise parfaite en matière d’agriculture et de riziculture, ils étaient un peuple très pacifique. Lire la suite (2ème partie)

(1) Volume 95, issue 20, 1763-1768, 29 July , 1998
(2) National Geographic, Vol 139, no 3
(3) Deoxyribonucleic acid
(4) Kinh Dương Vương, étant le père de l’ancêtre des Vietnamiens, Lạc Long Quân et l’arrière petit-fils du roi Shen Nong.

Thạp Đồng (Văn hóa Đồng Sơn)

Version française

Version anglaise

Thạp đồng Đào Thịnh


Mặc dầu thạp và trống đồng được xem như  bóng với hình nhưng thạp rất ít được phổ biến trong dân gian  vì có nhiều lý do. Trước hết ít có sách vở ghi chép về thạp đồng.  Vã lại địa vực phân bố  cũng rất  giới hạn. Trống đồng thường được trông thấy  khắp nơi ở Đông Nam Á và phía nam của Trung Hoa thì ngược lại  những thạp đồng chỉ tìm thấy phần lớn ở Việtnam. Thạp thường  tập trung ở các lưu vực  các sông lớn như sông Hồng, sông Mã và sông Cả mà theo truyền thuyết dân Việt đấy là lảnh thổ  của nhà nước Văn Lang dưới thời các vua Hùng. Ở Trung Hoa, chỉ có một số ít ỏi thạp đồng tìm thấy ở   các  tỉnh biên thùy như  Quảng Tây, Vân Nam, Quảng Đông và mang tính chất trao đổi và thương mại.  Cũng có một   thạp   đồng  mà được tìm thấy ngoài lệ ở  Phong Điền (Thừa Thiên Huế) cùng lúc với  một trống đồng Heger loại I , một hiện vật có lẽ được trao đổi với cư dân  văn hóa cùng thời Sa Huỳnh.

Văn hóa Đồng Sơn

Nhưng đó cũng là một thạp đồng duy nhất được khám phá ở vùng Thừa Thiên Huế cho đến năm  2005. Hơn một thế kỷ đi qua, từ khi khám phá được một cái nắp đầu tiên của thạp đồng nằm úp trong trống đồng Ngọc Lũ  (1893-1894) cho đến ngày nay, thì trên 250 thạp đồng được biết và kiểm kê thì chỉ có 15 thạp đồng được  tìm thấy ở Trung Hoa (9 thạp trong ngôi mộ của Nam Việt Vương Triệu Muội, vua thứ hai của nước Nam Việt, cháu nội Triệu Đà, 1 thạp  trong một ngôi mộ ở Quảng Đông, 4 thạp trong mộ La Bạc Loan ( Quảng Tây )  và một thạp đồng trong khu vực  Tianzimiao (Điền Quốc, Vân Nam).  235 thạp đồng còn lại thì rải rác   ở các địa điểm  khai quật của văn hóa   Đồng Sơn thường thấy ở Việtnam và phân bố ra hai loại: 205 thạp không có nắp và 30 thạp có nắp. Chỉ đến năm 1930 thạp đồng được một học giả người Nhật Bản Umeshra Sueji miêu tả lần đầu tiên một cách sơ lược. Sau đó, năm 1936,  thạp đựợc giới thiệu bởi nhà khảo cổ Olov Jansé,  một cộng tác viên tạm thời của trường Viễn Đông Bác Cổ Pháp sau  cuộc khai quật di tích Đồng Sơn.

Các thạp đồng thường thuộc về dòng dõi  qúi tộc. Đó là sự nhận xét  mà các nhà khảo cổ hay có sau các cuộc khai quật ở các mộ táng  của giới  quí tộc và các nhà lãnh tụ địa phương. Thạp đồng không phải là một biểu hiệu quyền lực như trống đồng mà nó là một sản phẩm có tính chất đa năng. Nó được sử dụng

  •  để chứa các loại chất lỏng (nước cúng , rượu thờ cúng hay dầu thực vật)
  •  làm đồ đựng và tích  trử lương thực ( cá , cua, tôm, thịt thú rừng vân vân …) để phòng ngừa nạn đói kém,
  •  để chứa vỏ trấu ( thạp Làng Vạc (Nghệ Tịnh))
  •  làm một chiếc quan tài tùy táng mà tìm thấy được năm 1995 một tử thi trẻ em được cuốn bằng chiếu cói  qua thạp Hợp Minh (Yên Bái)  hay đựng nguyên một chiếc  sọ  của người quá cố hay của nạn nhân trong việc tế thần qua thạp Thiệu Dương (Thanh Hóa) khám phá năm 1961
  •  làm vật dụng đựng thang tro và xương cốt  sau khi hỏa táng với ( thạp Đào Thịnh (Yên Bái) năm 1960
  •  làm một hiện vật dùng trong lễ tang để đưa người quá cố về thế giới bên kia với thạp Vạn Thắng (Phú Thọ) phát hiện năm 1962.



Con thú đang tha  mồi được thấy
trên nắp thạp Vạn Thắng. Hànội 2008

Thông thường, thạp mà được thấy ở Việtnam trong các mộ táng sang trọng thường có tính cách nghi lễ đối với dân tộc Lạc Việt ( hay người Đồng Sơn).  Đối với các người nầy , thạp được xem không những là một vật dụng rất cần thiết trong cuộc sống hằng ngày mà nó còn là một vật mà người quá cố không thể thiếu khi về thế giới bên kia. Từ một vật dụng hằng ngày  cho đến khi trở thành  một đồ tùy táng đó là một việc rất thông thường đối với người Đồng Sơn vì đây là một khái niệm chia sẻ giữa người quá cố  và những người thân thuộc, một truyền thống đuợc trường tồn dưới nhiều hình thức từ thời xa xưa trong các nền văn minh cổ đại nhất là trong nền văn hóa Đồng Sơn.

Thạp  có hình khối trụ thuôn dần từ miệng xuống đáy và  có thể có vành  gờ  miệng để dễ đậy nắp đồng hình vòm. Thạp thường có hai quai hình chữ U lộn ngược.  Thạp không có phong phú như trống đồng bởi vì nó mang tính cách thông dụng. Trên thân của thạp   có các băng  phù điêu hoa văn  trang trí  với những mô típ  mà được thường thấy trên trống đồng  (vòng tròn có tiếp tuyến, những đường gẫy khúc đan vào nhau tạo hình thoi,  vạch ngắn thẳng vân vân…) hay  là hoa văn rất đơn giản.

Nhưng đôi khi cũng có những thạp đồng mang vẻ đẹp vô song và trang trí rất  tinh vi cũng không thua chi trống đồng.  Đấy là trường hợp của các thạp  Đào Thịnh (Yên Bái), Vạn Thắng ( Phú Thọ), Hợp Minh (Yên Bái ), mỗi thạp đều có nắp hình vòm, được  trang trí ở ngay giữa trung tâm một ngô i sao  nhiều  cánh hay  ở chung quanh có gắn 4 khối tượng người hay thú mà được bố trí đi ngược chiều kim đồng hồ.Trên  thạp Đào Thịnh thì tìm thấy có  4 khối tượng, mỗi khối là một đôi nam nữ đang ở tư thế giao hợp  còn trên nắp Vạn Thắng (Phú Thọ)  thì có bốn con thú đang săn  mồi hay là 4 con bồ nông trên nắp Hợp Minh (Yên Bái).

Khi quan  sát và so sánh các hoa văn trang trí thuyền bè với những người  hóa trang, đầu đội mũ lông chim trên thân của thạp Đào Thịnh với các hình chạm khắc  trên  các trống đồng Heger loại I  (Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, Cổ Loa, Sông Đà (Moulié) …) thì có cảm tưởng đây là những sản phẩm có  cùng một phong cách nghệ thuật và  được chạm khắc bởi những nghệ nhân khéo léo được đạo tạo từ một trường,  xuất  thân  từ  một nền văn hóa chung . Như vậy chứng tỏ những sản phẩm nầy thể hiện cùng có một chủ nhân sáng tạo chung,  đó là  cư dân của nền văn hóa  Đồng Sơn đã có hai thiên niên kỷ trước đây. Rất khó phân loại các thạp đồng   nếu dựa vào yếu tố hoa văn bởi vì các thạp đồng  được tìm thấy hầu hết đều có hoa văn mang tính cách biểu tượng.

Có những nhà khảo cổ gợi ý  dựa kích thước làm tiêu chuẩn trong việc phân loại các thạp nhưng vì  gam thạp quá đa dạng từ to (các thạp Hợp Minh, Thiệu Dương, Xuân Lập vân vân…) đến bé như minh khí đựợc tìm thấy ở các mộ táng Châu Can (Hà Nam), Núi Nấp ( Thanh Hoá ) khiến khó dùng tiêu chí nầy được. Cuối cùng chỉ có khái niệm  dùng nắp thạp là có căn bản hợp lý nhất  trong việc phân biệt  các thạp đồng.  Dựa trên mỹ thuật  trang trí văn hoa thì phải nói  có sự phong phú  rỏ ràng  ở nơi các thạp có nắp.  Và cũng nhờ  có gờ miệng thì  mớ i có thể biết được thạp đó  có nắp hay không dù nắp thạp có thể mất hay không còn nửa.

Với các trống đồng, thạp   không những là  một phần tử tiêu biểu của nên văn hóa Đồng Sơn mà còn là bằng chứng cốt lõi có nguồn gốc ở địa phương. (Việtnam)

Đôi khi nhìn thạp làm ta nhớ đến chiếc gùi bằng mây mà thường được thấy hiện nay  ở  các dân tộc thiểu số ở Việtnam. Gùi cũng có các quai dùng để buộc dây xách thuận tiện cho việc di chuyển.  Theo các nhà khảo cổ học , chiếc thạp là hình ảnh của chiếc gùi mà cư dân Đồng Sơn thường dùng thưở xưa với nắp để đậy khi dùng để chứa đồ. Theo sự quan sát của nhà khảo cổ học Việtnam Nguyễn Việt, những chiếc thạp nhất là chiếc  được trưng bày ở bảo tàng viện Barbier-Mueller ở Genève (Thụy Sĩ) rất có thể tiếp nhận ảnh hưởng của các nghệ nhân khéo léo của vương quốc Điền ở Vân Nam. Có thể nói vào thời đó, văn hóa Đồng Sơn đuợc phát  triển trong bối cảnh cởi mở, đã trao đổi lẫn nhau những thông tin và sản phẩm với Điền quốc qua sông Hồng. Lấy nguổn nước ở Vân Nam, sông Hồng được xem thời đó như là đường tơ lụa sông. Dù sao đi nửa, cũng có thể khẳng định một cách quả quyết là thạp đồng không phải là một sản phẩm của Trung Hoa mà nó mang nhiều  tính chất địa phương (Việtnam).


Situla (Thạp đồng)



Version vietnamienne

Version française

Although the situla (or thạp in Vietnamese ) is considered with the bronze drum as shadow and picture (bóng với hình), it remains still largely unknown to the public for several reasons. First, there is little written on  Dongsonian situla. And then the area dissemination about situlas is very limited. Unlike the bronze drums having been scattered everywhere in Southeast Asia and  South China, the situlas have for the  most part  been found by constrast  in Vietnam. According to Vietnamese mythology, their concentration is located in the basins of  Hồng (or Red River), Mã and Cả rivers delineating the territory of Văn Lang kingdom at the time of Hùng kings. In China, there is a very small number of Dongsonian situlas found coming probably to trade and localized in the border provinces Kouang Si (Quảng Tây), Yunnan (Vân Nam) and Kouang Tong (Quảng Đông). This is also the case of the situla Phong Ðiền (Thừa Thien Huế) that was discovered at the same time as a Dongsonian bronze drum of Heger I, an  object of exchange with the population of contemporary culture of Sa Huỳnh.

The  tiger catches its prey. That is what we have seen on the cover
of the bronze jar in Vạn Thắng sepulture.




But it is also the sole situla discovered in this region Thừa Thiên Huế until 2005. More than a century passed, since the discovery of the first cover of the situla in the bronze drum Ngoc Lũ (1893-1894) until now, on 250 situlas known and inventoried, there are only 15 situlas found in China (9 situlas in the tomb of the second king of Nan Yue, Zhao Mei (Triệu Muội), 1 situla in a grave site in the province KouangTong, 4 situlas in the tomb Luobowan (La Bạc Loan) (Kouang Si) ) and 1 Dongsonian situla in the region of Tianzimiao (district of Cheng-gong, Yunnan). The 235 remaining situlas are localized in the Dongsonian sites so called « pure » in Vietnam and divided into two categories: 205 situlas without lid and 30 situlas with lid. It is only in 1930 that the situla was described in a summary manner for the first time by a Japanese scholar Umeshra Sueji. Then it was evocated by Swedish archaeologist Olov Janse, temporary scientific collaborator of French School of Extreme Orient (EFEO) in 1936 during the archaeological excavations. Finally the situlas belonged to the aristocracy. That is what have been frequently observed during the excavations in the graves belonging until now to noblemen and local warlords. The situla is not an emblem of power but it is a container (ustensil) with multiple uses (tính đa năng). It is used 

  • to contain liquids of all kinds (divine water, altar wine or vegetable oils),
  • to store food (fishes, crabs, prawns, wild game meat etc…) in the dearth period,
  • to contain rice hush with Làng Vạc situla (Nghệ Tịnh),
  • to be used as burial receptacle (with bones) where one finds sometimes the remains of a child with the Hợp Minh situla discovered in 1995 (Yên Bái) , sometimes a skull, that of the deceased or victim of the sacrifice with the situla found in 1961 at Thiệu Dương (Thanh Hóa),
  • to contain humain remains by incineration with Đào Thịnh situla (Yên Bái) in 1960,
  • to be used as funerary object to accompagny the deceased in the other world with Vạn Thắng situla (Phú Thọ) in 1962.

Generally speaking, the situla which is found in Vietnam in the rich graves has a ritual character among the Luo Yue (or the Dongsonian). For the latter, the situla was considered not only as an indispensable utensil in the daily life but also an object that the deceased could not miss in the other world. The passage of an object used to a funerary object was very frequent among the Dongsonian because it is a notion of sharing between the deceased’s relatives and himself, a tradition which is perpetuated in various forms since the dawn of time in the ancient civilizations, in particular in the Dongsonian civilization.

The situla whose  the shape is cylindrical and   slightly narrowed in the bottom, can have a very fine rim to facilitate, at the neck level, the deposit of a convex cover. It is fitted with two handles in the shape of U reversed with double spirals.  Known for its usual character, the situla is not a work of art very rich in comparison with the bronze drum.

Generally speaking, one finds on the container body, a decor in low relief organized in registers of classical geometric motifs from decoratif Dongsonian repertoire (pointed circles connected by tangents, lozenze friezes or vertical incisions etc …) or a plane decoration very simple. But we may find ourselves with situlas of unparalleled beauty  the decor of which is as sophisticated as that of bronze drums. This is the case of Đào Thịnh (Yên Bái), Vạn Thắng (Phú Thọ), Hợp Minh (Yên Bái ) situlas, each having a cover adorned with a star in its center or filled with human and animal figures in relief,  the arrangement of which  is carried out in the  clock reverse. That is what we have seen with 4 couples in intimate embrace on the Đào Thịnh situla’s cover or 4 fauves seizing prey on the Vạn Thắng situla. By contrast, 4 pelicans are sculpted in relief on the Hợp Minh situla.

Văn hóa Đồng Sơn

By comparing the figurative decoration of pirogue accompanied by men wearing tall feathers on the body of the famous situla Đào Thịnh as that of bronze drums Heger’s type I (Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, Cổ Loa, Song Đà (Moulie) … ), one may perceive that products of the same artistic  style are realized by skillful bronzemakers from a same school or rather  from the brilliant civilization of Đồng Sơn since two thousand years ago. For the situlas, it is difficult to establish a classification based on the ornamentation because the latter has carries the symbolic character on most of the situlas.

History museum (Hànội)

Some suggest the dimension as a criterion for classification but there is a variety of situlas ranging from their largest size (Hợp Minh, Thiệu Dương, Xuân Lập etc … ) to their smallest miniature ( mingqi or minh khí  in Vietnamese) (situlas found at Châu Can (Hà Nam), Núi Nấp ( Thanh Hoá ) etc … ), which does not allow to have a desired classification. Finally, it is the notion of cover which has been taken into account in the classification of situlas. The richness and sophistication of the decor are visible on all situlas possessing a cover. This is not the case of situlas without cover. Thanks to a slightly protruding ledge found at the level of its collar (gờ miệng), we can identify a situla with lid or not even if the latter has today disappeared.

The situla constitutes not only with the bronze drums, one of the representative elements of Ðồng Sơn culture but also the irrefutable evidence of the Dongsonian local origin in Vietnam.

It may be inspired by the wicker-look basket (gùi in Vietnamese) that is still found today among some ethnic minorities of Vietnam because the latter also has the handles to facilitate the fixing of  cords during the movement. For some archaeologists, the situla is well the  basket image that the Dongsonian had the habit of using formerly with the cover because it was initially designed to serve as a receptacle. According to Vietnamese archaeologist Nguyễn Việt, some situlas  exhibited  in particular in the Barbier-Mueller museum in Geneva (Switzerland), attest to the probable influence of skillful bronzemakers of Dian kingdom (Ðiền Quốc) in Yunnan (Vân Nam). It is possible  the culture of Ðồng Sơn  has developed in a context very open and   exchanged each other the information and objects with Dian kingdom by Red River . By taking its source in Yunnan, this river was regarded in the past as the silk road river. But it can nevertheless be stated categorically that the Dongsonian situla is a foreign object to the Chinese tradition and it is the local craftsmanship (or Vietnamese).


Thạp Đồng Đông Sơn Hà Văn Phùng
Nhà Xuất Bản Khoa Học Xã Hội

Những dấu vết đầu tiên của thời đại đồ đồng thau  ở Việtnam,
NXb Khoa học xã hội, Hànội,1963. Lê văn Lan, Phạm văn Kỉnh, Nguyễn Linh



Tôi là người Vietnam (Être Vietnamien)

Version française

English version

Niềm tự hào tôi là người Việtnam

Theo các nguồn tin khảo cổ học được biết đến hôm nay, người Việt Nam có thể xuất phát từ nhóm Thái-Việt. Một số nhà sử học vẫn tiếp tục nhận thấy ở nơi những người Việt nầy, không những là những người nhập cư thuộc chủng  Nam Á đến từ miền nam Trung Quốc (dân Bách Việt) và định cư tại vùng đồng bằng sông Hồng qua nhiều thế kỷ trước công nguyên mà còn là những người báo hiệu của nền văn minh Trung Hoa. Vì tăng trưởng dân số trong cuộc hành trình nam tiến, họ càn quét tất cả các nền văn minh rực rỡ mà chúng ta được biết cho đến nay trên bán đảo Đông Dương (Ðồng Sơn hay Chămpa). Còn những người khác còn lại, họ tin rằng người Việt Nam là kết quả đến từ sự hợp nhất giữa các dân tộc có mặt từ lâu  ở lưu vực sông Hồng trong đó cần phải nhắc đến là người Hmong, ngừời  Hoa, người Thái và người Đồng Sơn.

Dựa vào sữ tích dưa hấu có vào thời điểm của các vua Hùng, một bằng chứng cụ thể nói lên sự xuất hiện của người nước ngoài không cùng chũng tộc, đã có mang đến Việt Nam qua đường biển các hạt giống (thế kỷ thứ ba trước Công nguyên) và  qua các cuộc khai quật khảo cổ xác nhận sự tồn tại của vương quốc Nam Viêt (hay Nan Yue), người dân Việt tin rằng họ xuất phát từ dân Bách Việt với gốc  của chũng cổ Mã Lai (Indonésien) nhờ qua người Đồng Sơn. Một nơi biểu lộ sự sống động nhất của tâm hồn dân tộc Việt đó là ngôi đình làng, trông lại nó không khác chi hình nhà khắc ở trên trống đồng Đông Sơn. Niềm tin này có vẻ thuyết phục bởi vì  người ta đã tìm thấy được ở nơi các bộ tộc cổ Mã Lai: ăn trầu, xăm mình và nhuộm răng,  những đặc tính kinh ngạc mà người dân Việt đã có từ thưở trước.

Ngoại trừ vài người Pháp như ông Henri Oger đã khám phá, nhận thấy được  ở trong xã hội Viêt Nam một nền văn hóa giàu có cả nghìn năm về truyền thống và tập quán, người ta vẫn còn lầm lẫn kì lạ và nghĩ rằng là văn hóa Việtnam là một bản sao chép lại của nền văn hóa Trung Hoa. Người ta cứ chê trách người dân Việt không có một nền văn hóa xứng đáng giàu có như các nền văn hóa tìm thấy ở trên bán đảo Đông Dương (như Chămpa và Chân Lạp)  qua các đền thờ ở Mỹ Sơn và Angkor.  Đấy là do thiếu sự hiểu biết  đáng tiếc  vì muốn biết sự giàu có ở trong nền văn hóa Việt thì nên cần  thiết quan tâm nhiều  đến lịch sữ và văn chương hơn là nghệ thuật.

Làm thế nào họ có thể có một nghệ thuật phi thường và độc đáo khi họ vẫn còn vùi thân đấu tranh không ngừng với sự khắc nghiệt của thiên nhiên và khi Bắc Bộ không phải một nơi giàu có về tài nguyên. Ý là chưa nói đến việc hán hóa áp đặt trong suốt nghìn năm dưới sự thống trị của người Hoa. Mặc dù vậy, người dân Việt đã thể hiện bao nhiêu lần qua kỹ thuật, sự khéo léo và trí tưởng tượng. Chính nhờ vậy một số sản phẩm Việt (đặc biệt là gốm  sứ cổ) được chiếm một cương vị đáng kể trong nghệ thuật tỉnh của Trung Hoa vào thời đó.

Để cố gìn giữ truyền thống và duy trì văn hóa, người dân Việt tự tìm cho mình một  lối thoát  qua cuộc đấu tranh triền miên. Nhờ tín ngữơng tôn giáo và môi trường gần như khắc nghiệt ngay từ đầu, người dân Việt vốn có ở nơi họ một khả năng kháng cự đáng kể trước sự đau khổ về tinh thần và thể chất. Khả năng đó nó đã trở thành trong những năm qua, một trong những sức mạnh để họ có thể dành thắng lợi qua các cuộc xâm lược từ ngoài đến. Cũng nhờ sự vất vã, kiên trì và lòng hy sinh trong cuộc sống, người dân Việt kiềm chế được sự phẩn nộ và sự thay đổi thất thường của sông Hồng. Họ còn đẩy lui được nhiều lần người Trung Hoa ra khỏi bờ cõi và vượt được dãy núi Trường Sơn vào thế kỷ 18 trong cuộc Nam tiến. Dân tộc Chămpa là nạn nhân đầu tiên, tiếp theo đó là dân tộc Khờ Me trong cuộc xung đột lâu dài nầy. Người ta có thể trách móc sự tàn ác của người dân Việt đối với các dân tộc khác nhưng người ta không được quên rằng người dân Việt đã chiến đấu không ngừng kể từ khi lập nước, để bảo vệ sự sống còn và bảo tồn truyền thống của dân tộc mà thôi.

Người dân Việt đã bị thiệt thòi từ thưở nào vỉ  gần gũi địa lý với Trung Quốc. Để ngăn chặn sự di chuyển của người Mông Cổ của Hốt Tất Liệt (Kubilai Khan) trong cuộc chinh phục xứ Chămpa, người dân Việt đã bị hai lần xâm lược vào năm 1257 và 1287. Để tìm đường thương mại với Trung Quốc, chính quyền Pháp nghĩ rẳng sẻ mựợn đường lúc đầu nhờ sông Cửu Long (Mékong) rồi sau đó sông Hồng Hà để có thế đến Vân Nam. Vì vậy họ gởi  sang Đông Dương ông Doudart Lagrée tiếp theo sau đó ông Francis Garnier để hoàn thành sứ mệnh. Chính vì vậy chính quyền Pháp mới quan tâm nhiều đến vùng Bắc Bộ và can thiệp quân sự vài năm sau đó.

Sau chiến tranh Triều Tiên, để chống lại sự bành trướng của Trung Cộng, người dân Việt bị cưởng bức qua nhiều thập niên trong cuộc xung đột giữa hai khối Đông và Tây Âu. Cũng để ngăn trở đường lối chinh tri của Bắc Kinh ở Cao Miên, người dân Việt nhận được một hình phạt qua sự xâm lược chóp nhoán của Trung Cộng vào tháng 2 năm 1980 ở biên thùy Lạng Sơn trong vòng một tháng.

Nếu người dân Việt không có lưu giữ truyền thống độc lập, không có mãnh lực bảo tồn bản sắc dân tộc và cá tính mạnh mẽ thì họ có thể không còn có mặt ở trên bán đảo Đông Dương từ lâu vì về phương diện đia lý và văn hóa, họ rất gần gũi với người Trung Hoa nhất là các người nầy có một nền văn minh khó so sánh và rực rở từ 4000 năm. Việt Nam chắc chắn sẽ trở thành ngày nay một tỉnh lỵ  của Trung Quốc và một hiện thân tầm thường của nền văn minh Trung Hoa.

Dành cho những ai đã từng biết lịch sữ Viêt Nam, đã làm người dân Việt thì không bao giờ được sống bình yên cả dù nguời dân Việt trong thâm tâm họ thèm muốn lắm. Đựợc uốn nắn lớn lên với đất phù sa của đồng bằng sông Hồng, lúc nào cũng chống chọi triền miên với các cơn thịnh nộ của sông Hồng, không ngừng dừng bước trong công cuộc nam tiến qua bao nhiêu lần chinh chiến, bị đồng hóa và thống trị lâu dài nhất của người Trung Hoa, còn chưa nói đến một trăm năm đô hộ của chính quyền Pháp và 20 năm bị miễn cưởng trở thành mục tiêu của cuộc tranh chấp của hai khối Đông và Tây Âu và nạn nhân của chiến tranh lạnh, người dân Việt không bao giờ nản lòng trước những khó khăn trọng đại nầy.

Nhờ đó, người dân Việt càng thiện chiến hơn, càng thêm kiên trì, cứng rắng, giữ vững lòng tin ở quan điểm chính trị của mình và càng có khả năng để đối mặt với các cuộc chạm trán khó khăn nầy. Sự gắn bó sâu đậm và mật thiết của họ với đất nuớc và truyền thống khiến họ không nhận nhường trong cuộc đấu tranh. Đối với một số người, họ là những kẻ xâm lăng nhẫn tâm và đáng sợ nhưng cũng có một số người khác xem họ như là những kẻ bảo vệ chính đáng trong cuộc dành tự do và độc lập quốc gia.

Dù có thể nào đi nữa, người dân Việt rẩt hảnh diện trong việc thay thế ông cha để bảo vệ kiên cường đất nước của tổ tiên, sự sống còn của dân tộc và xứng đáng là con Rồng cháu Tiên. Chết vì đất nước không phải chuyện ngoài lệ với tâm tính và truyền thống của ngừời dân Việt. Đấy mới là số mệnh quá cao thượng, xứng đáng mà bao nhiêu người dân Việt tựa như Trần Bình Trong, Nguyễn Thái Học, Phó Ðức Chính, Nguyễn Trung Trực, Trần Cao Vân vân vân … can đảm lãnh  nhận trên mãnh đất huyển thoại nầy

Tôi là người Vietnam

thì phải có khả năng kháng cự lại trước hết việc đồng hóa hay là tư tưởng ngoại bang và hảnh diện có mang ở trong tĩnh mạch dòng máu của con Rồng.

Văn Lang kingdom (Văn Lang)

French version



 In fact, Văn Lang referres the semi-legendary epoch of the eighteen Hùng kings or Lạc Vương (2879-257 B.C.) or 2622 years. It was the legend and the myth of the Dragon and the Immortal of whom Vietnamese are issue. This kingdom was located in the Yang Tse river basin (Sông Dương Tử) and was placed under the authority of a Hùng king . This one had been elected for his courage and his values. He had divided his kingdom into districts entrusted to his brothers known under the name « Lạc hầu » ( marquis ). His male children have the title of Quan Lang and his daughters that of Mỵ nương. His people was known under the name « Lạc Việt ». His men had a habit of tattooing their body. This « barbarian » practice, often revealed in the Chinese annals, was intended to protect men from the attacks of  water dragons (con thuồng luồng) if one believes the Vietnamese texts. It is perhaps the reason why the Chinese often designated them under the name « Qủi (daemons) ».

Loincloth and chignon constituted the usual costume of these people to which were added bronze ornaments. The Lac Viet lacquered their teeth in black, chewed betel nuts and crushed rice with their hand. The farmers practiced the cultivation of rice in flooded field. They lived in plains and coastal areas while,  in the mountainous areas of the current Việt Bắc and on part of the territory of the current Chinese province of Kuang Si,  lived the Tây Âu,  ancestors of the ethnic groups Tày, Nùng and Choang currently disseminated in the North Vietnam and in the South of China. At that epoch, the Vietnamese people lived on fishing and cultivation. They already knew how to use tree bark to make clothes, prepare rice alcohol, practice slash and burn agriculture, eat ordinary rice or sweet rice, live in houses on stilts to avoid wild animals etc… Many Vietnamese popular tales (the story of the Sweet Rice Cake, that of the Betel Quid and that of the Mountain and River Gods etc…) came  from these customs.

There is a part of reality in the history of this kingdom. The ruines of the Cổ Loa citadel (Spiral citadel) located  about 18km in the district Đồng Ánh from  Hànội and the temples of Hùng kings testifies to these indisputable vestiges with historians viewpoint.


Le mythe de Táo Quân (Chuyện ông Táo)


English version

Le mythe de Táo Quân

Le mythe des Táo Quân repose sur la tragique histoire d’un bûcheron et de sa femme. Ce couple modeste vivait heureux jusqu’à ce que découvrant qu’il ne pouvait pas avoir d’enfants, l’infortuné mari se mit à boire et à maltraiter sa femme. Celle-ci ne pouvant en supporter davantage le quitta et épousa un chasseur d’un village voisin. Mais un jour, fou de solitude et plein de remords, le bûcheron décida de rendre visite à sa femme pour lui présenter ses excuses.

Sur ces entrefaites, le chasseur rentra chez lui. Afin d’éviter tout malentendu, la jeune femme cacha son premier mari dans une étable coiffée par un toit de chaume, située près de la cuisine où le chasseur était en train de fumer son gibier. Par malheur, une braise s’échappa du foyer et mit le feu à l’étable.

Affolée, la jeune femme s’élança vers l’étable en flammes pour sauver son ex-époux. Le chasseur la suivit pour lui porter secours et tous trois périrent dans le brasier. L’empereur de Jade, du haut de son trône céleste, profondément touché par ce triste sort, divinisa les trois malheureux et les chargea de veiller au bien-être des hommes  depuis la position avantageuse de la cuisine. C’est ainsi qu’ils sont dès lors les dieux du Foyer. Pendant la semaine où les dieux sont au ciel, les Vietnamiens craignent que leur maison soit sans protection. Afin de prévenir toute incursion des mauvais esprits dans la maison, ils érigent devant chez eux un cây nêu, haute perche de bambou à laquelle sont suspendues des plaques d’argile sonore ou khanh. Au sommet de cette perche, flotte un morceau de tissu jaune.

Cette coutume trouve ses origines dans une légende bouddhique « Le Tết du bûcheron » selon laquelle les premiers Vietnamiens durent affronter des esprits maléfiques. C’est à cause de cette légende que les Vietnamiens offrent le jour du Tết des fruits, des mets ainsi qu’un équipage et un costume de voyage miniature en papier et toutes choses qui leur serviront lors de leur voyage au Ciel. Chaque année, le Têt est la fête du renouveau de la Terre et du Ciel.

Version anglaise

The myth of Táo Quân is based on the tragic story of a woodcutter and his wife. This modest couple lived happily until discovering they could not have children, the unfortunate husband began drinking and ill-treating his wife. The latter not being able to put up with it any longer left him and married a hunter in a village nearby. But one day, fooled of solitude and full of remorse, the woodcutter decided to pay a visit to his wife to present his excuses.

At that moment, the hunter came home. In order to avoid misunder-standing, the young woman hid her first husband in a cowshed covered by a hatch roof, located next to the kitchen where the hunter was smoking his game. By misfortune, a spark burst out from the hearth and the cowshed caught fire.

Kitchen genius myth

The hunter followed her to give help and all three perished in the fire. The Emperor of Jade, from the height of his celestial throne, deeply touched by this sad fate, deified these unfortunate three and put them in charge of looking after the well-being of people at the vantage point of the kitchen. Therefore they are from then on the gods of the Hearth. During the week when the gods are in Heaven, the Vietnamese are afraid that their homes are without protection. In order to prevent any incursion of the evil spirits in the home, they erect in front of the house a cay neu, a tall bamboo pole where they hang resonant clay plaques or khanh. At the top of this perch waves a piece of yellow cloth.

This custom finds its origins in a Buddhist legend “The Tet of the woodcutter” according to which the first Vietnamese had to confront evil spirits. Because of this legend on the day of Tet, the Vietnamese offer fruits, foods as well as miniature travel equipment and costume in paper and anything that helps in the trip toward Heaven. Every year, the Tet is the festival of renewal between the Earth and the Sky.

Maison communale (Đình Làng: phần 4)


Version vietnamienne

Art de décoration dans les Ðình

Grâce à la maison communale (đình), on découvre que la vie villageoise s’introduit intimement dans l’art de décoration. Celui-ci tente de se libérer non seulement des modèles conventionnels classiques rencontrés jusqu’alors mais aussi du carcan confucianiste qu’a connu le Vietnam dans le système féodal. C’est ce qu’on voit dans les sculptures sur bois qui occupent tous les espaces libres rencontrés à l’intérieur du đình, de la charpente de la toiture jusqu’aux colonnes. 

Tous les défauts de la construction sont cachés avec adresse grâce à cette technique d’embellissement. Dans chaque pièce sculptée, le motif que ce soit un animal, un personnage, une fleur etc… est unique et ne se retrouve nulle part même s’il s’agit du même thème. Par contre, on découvre dans ces sculptures la coexistence à travers des siècles de deux cultures, l’une nationale et savante et l’autre populaire. On trouve non seulement dans la première tous les motifs relatifs aux quatre animaux hiératiques (Rồng, Lân, ,Rùa, Phượng) ( Dragon, Licorne, Tortue, Phénix) aux plantes nobles, aux fées, aux animaux (tigres, éléphants etc ..) mais aussi la fantaisie, l’imagination, l’innovation de la part du paysan-sculpteur malgré son obéissance stricte aux normes fixées. Dans les sculptures populaires, le maître artisan qui est avant tout un paysan,  tente de « se libérer lui-même » et  se laisse guider par ses inspirations personnelles, ses émotions sincères, ses frustrations, sa spontanéité et ses sentiments dans la réalisation de son oeuvre avec réalisme et humour. Il réussit à échapper à la censure des mœurs par une habilité peu commune en procédant à la description des scènes grivoises dans son oeuvre: une jeune fille se baignant nue dans la mare aux lotus ou assise d’une manière indiscrète  sur une tête de dragon (đình Phụ Lão, Bắc Giang) , un jeune homme pelotant le corps d’une femme sous le regard complice d’un compère (đình Hưng Lộc), un mandarin dérangeant un fille au moment de la baignade et profitant de mettre la main sous sa camisole (đình Ðệ Tam Ðông, Nam Ðịnh) etc ….

Le dragon aux aspects multiples dans les đình


Il ose dénoncer les malversations des mandarins corrompus. C’est ce qu’on voit dans la pièce sculptée du đình Liên Hiệp. Ce sont les interdits et les tracasseries rencontrés tous les jours dans la société confucéenne vietnamienne. Tout ce qui est trouvé dans cette sculpture populaire reflète en grande partie la liberté d’expression de l’artiste ainsi que les aspirations communes  du village. Le paradoxe est visible car le đình est à la fois le gardien de l’ordre confucéen qui s’est solidement implanté au fil des siècles  dans l’infrastructure familiale et sociale vietnamienne et le lieu où le paysan peut retrouver sa liberté d’expression et dénoncer le carcan confucéen. Avec ses sculptures et son architecture, le đình constitue un trésor inestimable pour le peuple vietnamien. On a l’habitude de dire en vietnamien: làng nước ( Village Nation ) car la nation vietnamienne s’est formée au fil des siècles par l’essaimage des villages dont le đình est à la fois le centre spirituel et administratif, social et culturel. Dès lors, le đình est non seulement l’âme du village mais aussi celle de la nation vietnamienne.


Trịnh Cao Tường: Kiến trúc đình làng.  Khảo cổ học, 2/1981, trang 56-64.

A la découverte de la culture vietnamienne. Hữu Ngọc.  Editions Thế Giới. Hànôi 2011

Le Ðình, maison communale du Viêt Nam. Hà Văn Tấn, Nguyễn Văn Kự, Editions Thế Giới, 2001

Maison communale (Đình Làng: phần 3)


Version vietnamienne

 3ème partie

Outre les cérémonies fixées dans l’année en l’honneur du génie tutélaire, les villageois accordent une grande importance aux anniversaires de sa naissance et de sa mort. Mais il y a aussi d’autres sacrifices occasionnels provoqués souvent par un mariage, une nomination, une promotion ou une noce d’or ou d’argent (khao lão). Cela permet de donner lieu à des ripailles dans le village et permet de fêter en grande pompe le culte du génie tutélaire. Celui-ci peut-être un homme ou une femme. Il est facile de l’identifier au moment de la procession. Pour le génie-homme, il y a toujours la présence d’un cheval en bois laqué rouge (ngựa sơn mài màu đỏ) ou blanc ( trắng). Celui-ci est de grandeur naturelle et monté sur une plaque rectangulaire en bois munie de roulettes. Il est richement caparaçonné et il est censé de porter l’âme du génie. Au cas où le génie est une femme, ce cheval est remplacé par la palanquin de chanvre rouge (võng đào) suspendu au fléau aux bouts sculptés en tête de dragon.

Pendant la durée de la fête, on honore le génie tutélaire avec solennité en promenant son char ( kiệu) accompagné par un grand nombre d’objets de culte, d’armes de parade, de dais (tán) et d’oriflammes (cờ) , du đình au nghè (son lieu de résidence) (1) ou d’un village à un autre village allié au cas où ceux-ci sont unis par le culte du même génie et en organisant des divertissements multiples: combats de coqs, de buffles et d’oiseaux, jeux d’échecs aux pions humains  etc…

Il y a aussi un rite important qui rappelle les traits saillants de la vie du génie. Connu sous le nom hèm en vietnamien et tenu secret, il est toujours célébré la nuit pour les génies n’ayant pas accompli un acte honorable (génie voleur, génie aux coups de poing, génie ramasseur des fumiers etc … ).. Par contre, il est célébré au grand jour pour les génies ayant une qualité ou un acte de bravoure. On évite de prononcer aussi le nom du génie durant le rite en modifiant la prononciation ou en le remplaçant par un synonyme. C’est le cas du génie Linh Lang par exemple. On est obligé de dire « khoai dây » à la place de « khoai lang » (patates), « thầy lương » pour « thầy lang » (médécin) etc… Ce rite singulier est l’un des traits essentiels des cultes communaux. La négligence de ce rite pourrait mettre en péril la prospérité du village. 

Đình Mị Nương ( Citadelle du coquillage)

La construction des đình s’opère toujours selon une disposition bien définie et reconnaissable grâce à certains caractères chinois Nhất, Nhị, Tam, Ðinh, Công, Vương etc.. Un đình qui se tient tout seul avec un bâtiment principal rectangulaire ( đại đình ) évoque le caractère Nhất. C’est le cas du đình Tây Ðằng. Par contre, on est amené à reconnaître le caractère Nhị en ajoutant à la construction principale un deuxième bâtiment (tiền tế) (ou bâtiment antérieur pour les sacrifices ) parallèle à la première construction et la précédant dans la nouvelle disposition. C’est le cas du đình Liên Hiệp. Il est rare de retrouver les caractères Tam et Đinh dans la construction du « đình ».  D’une manière générale, le đình est rencontré fréquemment dans la forme du caractère Công. Le bâtiment postérieur Hậu Cung y est relié à la construction principale par un petit corridor ou une petite cour (Ống muống) . C’est le cas des maisons communales Đình Bảng, Mộng Phụ. Pour le caractère Vương, il suffit de relier les trois bâtiments Hậu Cung, Đại Đình, Tiền Tế) avec deux corridors (Ống muống). C’est dans ce dernier bâtiment Tiền Tế que les notables au costume bleu font la cérémonie officielle pour le génie tutélaire pendant les jours de fête.( Lire la suite: art de décoration des maisons communales)

(1) ghè: lieu de résidence du génie situé souvent à l’entrée du village. Au moment de la fête, on invite le génie à rejoindre le « đình ». Il est ramené à son « ghè » une fois la fête terminée.


Le Ðình, maison communale du Viêt Nam.
Hà Văn Tấn, Nguyễn Văn Kự,
Editions Thế Giới, 2001

Đình Làng miền Bắc
The village Dinh in northern Vietnam
Le Thanh Đức. Editeur Mỹ Thuật

Maison communale (Đình Làng: phần 2)


Version vietnamienne

Deuxième partie

On est habitué à dire : Cầu Nam, Chùa Bắc, Ðình Ðoài pour rappeler la réputation  des trois régions spécifiques de l’architecture traditionnelle vietnamienne. Ðình Ðoài insinue ainsi la région Ðoài (Hà Ðông, Sơn Tây) où figure un grand nombre de đinh réputés. (Tây Ðằng, Mông Phụ , Chu Quyến etc…). C’est dans cette région proche de la montagne et des forêts qu’on trouve du bois précieux, résistant et dur indispensable à la construction des đình.

Origine du mot Ðỉnh

Le mot đình vient de l’idéogramme chinois ting. Malgré cela, le đình dans l’architecture vietnamienne ne correspond pas à la description du ting des Chinois. Ceux-ci l’employaient au cours du temps pour désigner un pavillon isolé ayant pour but de goûter les joies culturelles (thưởng ngoạn văn hóa) ou une maison de repos (đình trạm) pour un voyageur ou  un mandarin en mission ou un temple pour le culte du génie des remparts à l’époque des Han. Dans ce sens, on retrouve le même type de ting au Vietnam avec le đình Trấn Ba au temple Ngọc Sơn (Hànội) ou Thủy Ðình ( Ðình sur l’eau) en face de la pagode Thầy (Chùa Thầy) (Hà Tây). En s’appuyant sur l’origine du mot Ðình, certains spécialistes n’hésitent pas à penser que le culte du ting chinois a inspiré celui du đình vietnamien. Pour l’écrivain et journaliste vietnamien Hữu Ngọc, le génie des remparts a été remplacé par le génie tutélaire du village pour s’adapter au goût des Vietnamiens. Mais il y a plusieurs raisons ne permettant pas de conforter cette hypothèse.

D’abord, le đình vietnamien qui doit sa solidité à un ingénieux système de colonnes, de tenons et de mortaises,  était édifié sur pilotis (sans fondation coulée). Cela permet de faciliter parfois son déplacement ou son ré-orientation au cas où son installation initiale n’apporte pas la prospérité et le bonheur au village après plusieurs décennies d’exploitation. Ce type de construction nous fait penser à certains chercheurs, en particulier au chercheur français Georges Coedès.   Pour lui, le đình vietnamien était influencé incontestablement par le style architectural « indonésien ».

Cela ne met pas en cause ce qu’on a déjà découvert sur les tambours de bronze vietnamiens avec la maison sur pilotis et un toit incurvé. (le tambour Ngọc Lữ ). On sait très bien que les Dongsoniens ( les ancêtres des Vietnamiens ) furent établis le long de la côte du Nord Vietnam (1er millénaire avant J.C.). Ils furent considérés comme des « Indonésiens » (ou Austroasiens (Nam Á en vietnamien)), les Bai Yue. Selon le chercheur vietnamien Trịnh Cao Tường, un spécialiste dans l’étude des maisons communales (đình) des villages vietnamiens, l’architecture de la maison communale vietnamienne exhaussée sur pilotis témoigne de l’écho de l’esprit des Dongsoniens continuant à se perpétuer encore dans la vie journalière des Vietnamiens. De plus, ce type d’édifice ressemble à la bâtisse commune sacrée rôong (nhà rồng) sur pilotis qu’on est habitué à trouver chez les populations austro-asiatiques, en particulier les ethnies du Tây Nguyên  (Hauts Plateaux du Centre du Vietnam ). Analogue à la maison communale des Vietnamiens, la bâtisse rôong cumule un grand nombre de fonctions sociales: salle de conseil du comité villageois, centre d’hébergement des visiteurs occasionnels, lieu de ralliement de tous les villageois etc…Certains đinh vietnamiens sont munis de planchers en bois servant de siège de réunion ou de divan pour les notables et les villageois. Ce n’est pas le cas des ting chinois.

Đình Mông Phụ (Sơn Tây)

Au XVIII ème siècle, on recensa à peu près 11.800 villages au Vietnam. Cela veut dire qu’il y a autant de maisons communales (ou đình) que de villages. Comme les Vietnamiens ont l’habitude de dire : l’eau qu’on boit rappelle la source (Uống nước nhớ nguồn), il y a toujours en eux une reconnaissance, une gratitude envers ceux qui leur ont rendu service ou envers leur pays. C’est pourquoi rien n’est surprenant de voir un grand nombre de personnages historiques (héros nationaux et locaux) ou légendaires (Génie de la Montagne Tản Viên par exemple) et de bienfaiteurs faisant partie des génies tutélaires des đình. Ceux qui ont accompli des actions d’éclat ne sont pas non plus oubliés. De plus, parmi ces génies tutélaires, il y a aussi les enfants, les mendiants et les voleurs. Ceux-ci meurent de mort violente  à une heure sacrée (ou giờ thiên), ce qui leur confère des pouvoirs surnaturels pour protéger les villageois contre tous les maux et tous les malheurs. Grâce à ces dieux communaux, le village retrouve non seulement la tranquillité et la prospérité mais aussi les règles, la justice et la morale. Ils sont en quelque sorte la personnification de cette autorité suprême qui puise toute sa force dans le village lui-même. En fonction de leur rôle plus ou moins rempli, ils peuvent recevoir des brevets royaux (sắc phong) qui leur accordent les grades de « génie du rang supérieur (ou Thượng đẳng thần) » ou de « génie du rang moyen (ou Trung đẳng thần) » ou du « génie du rang inférieur (Hạ đằng thần) ». Cette institution permet au roi de rétrograder ceux d’entre eux ne réussissant pas à remplir leur mission lorsqu’ils n’arrivent pas à rétablir l’ordre  au village ou en laissant périr les villageois. Etant gardés avec soin et jalousie dans le Hậu Cung (ou palais intérieur), ces brevets royaux sont la fierté indescriptible de tout le village. Si ce dernier n’a pas son génie tutélaire, il est obligé d’emprunter le génie tutélaire d’un autre village ou de le remplacer par le génie du sol (thổ thần). Au cas où les  deux villages sont unis par un culte commun au même génie tutélaire, ils doivent s’arranger de manière que le jour de fête soit fixé à une date convenue dans chaque village et que tout le monde puisse y participer par l’envoi d’une délégation lors de la procession. Contrairement aux temples construits et entretenus aux frais de l’état, les maisons communales sont aux frais des villages car il s’agit bien d’un culte local. Les richesses trouvées dans la décoration des đình et leurs dimensions dépendent à la fois de l’aisance financière et de la générosité des villageois. On trouve dans chaque village des parcelles de terre appelées rizières des rites (ou tế điền) ou rizières des génies (ruộng thần từ) dont l’exploitation sert à entretenir le đình et dont la superficie peut atteindre parfois  plusieurs dizaines de mẩu (ou 0,36 ha) dans certains villages d’avant 1945. C’est aux autorités hiérarchiques locales la responsabilité d’administrer le đình ainsi que le village comme « une petite cour« . Les règles, les mœurs et les traditions sont appliquées avec sévérité et elles sont plus respectées que l’autorité du roi à cette époque. Les femmes ne sont pas admises dans le đình. C’est pourquoi on a l’habitude de dire en vietnamien « Phép vua thua lệ làng » (L’autorité du roi cède devant la coutume du village). (Lire la suite)