Vietnam

Histoire du Vietnam

The Bahnar : Part 2 (English version)

j050807 Culture, Ethnies, Histoire, Lịch sử, Traditions, Văn Hóa, Vietnam

peuple_bana1

Vietnamese version

French version

Part 2

The last stage corresponds to the final day. It is not only the day of the widow or widower’s release but also the day when the pot (xlah go) is emptied and cleaned. A communal meal is held in honor of the guests at the host’s place or in the communal house. This is then followed by a rite in which each guest sprinkles water on the widower or widow as well as on the deceased’s relatives. This ceremony officially marks the definitive severance of the living’s bond with the deceased. From then on, the widower (or widow) is allowed to remarry. The funeral house is now a material shell without a soul. It will naturally decompose over the years. However, it holds great artistic and cultural interest because the palisade of stakes surrounding it features original characteristics with sculptures of animals and birds. Under the small thatched roof, one can see the weapons, clothing, and food offered to the spirit of the dead. Some funeral houses are surrounded by sculptures related to fertility or rebirth: men and women copulating, men and women displaying their exaggerated genitalia, figures in the fetal position, etc.

These crude figurines are not human beings but monkeys because they are as ugly as monkeys in the spirit world where everything is the opposite of the living world. The ridge beam of the funeral house cannot go unnoticed as it is made from a whole tree trunk carved and decorated.
For the Bahnar, the soul of the deceased continues to live as a spirit in the spirit world. Its organization is similar to that of the living world, and its sovereign is both immortal and a female genius named Brôu. The spirit world (or mang lung) is invisible to the living because it is either inside a cave, in a dark forest, or in a very distant sea. The spirits live there grouped in villages. They engage in all human activities. They experience happiness and suffering just like the living and they also die like them. However, they work their lands at night and sleep during the day. Likewise, they use a language completely opposite to that of the living: « ugly » means « beautiful, » « dull » means « sharp, » etc. Mang Lung resembles our world but is entirely reversed. When it is night here, it is day in Mang Lung. The houses there have stilts pointed upwards and the roof pointed downwards.

The lifespan of a spirit is also limited because it ends with death. The spirit then transforms after forty or fifty years into a drop of dew (dak ngop) that dissolves into the earth. This is how a closed life cycle ends: earth-man-spirit-earth. Only the sovereign-genie (Bia Brôu) takes care of overseeing the birth of new creatures by shaping children from the earth and introducing them into the wombs of pregnant women.

For the Bahnar, a life cycle is composed of two existences:

that of the world of the living and that of the world of spirits.

Regarding the hairstyle of the Bahnar, it is becoming more common to see men, influenced by contact with the Kinh and foreigners, cutting their hair shorter and shorter. Normally, the Bahnar man wraps a fabric turban and passes it through his bun. However, a woman does not wear the turban and replaces it with a cord or a beadwork headband. It is an act of declaration of love when a girl unties a young man’s turban in public or when a man offers tobacco or a chew from his pipe to a woman or girl.

The life of the Bahnar is governed by a traditional annual cycle with ten months dedicated to agricultural production and two months devoted to festivals and various village activities: weddings, house repairs or construction, clothing making, etc. In their traditional society, the concept of money holds no significant meaning. Their valuable items such as gongs, jars, buffaloes, elephants, and horses were used as barter objects in the past. Their wealth is measured by the number of gongs, jars, and slaves found in each family. The Bahnar make rice the basis of their food. It is cooked by steaming or braising. Rice and water are placed inside a large bamboo tube which is suspended over the fire. By charring the container, the rice is cooked. They use sticky rice to make a fermented drink (or rice alcohol) (rượu cần in Vietnamese). They consume this liquid using long bamboo straws. They add water when the liquid level drops. It is obvious that the drink becomes less concentrated with this addition.

The Bahnar of both sexes often pierce their earlobes to wear earrings, but they do not stretch them to wear large rings like other ethnic groups in the region. Around the age of fourteen or fifteen, they have their teeth filed down. This custom of filing teeth is declining over the years. However, tattooing is not practiced. For boys, at the age when they begin to help their father in the fields, they are required to sleep at the communal house because it is here that they receive training, weapons handling, and instruction provided by the village elders for learning life skills. They can only return to their parental home to eat or to be cared for in case of illness.dantoc_bana

Among the Bahnar, it is observed that the married couple does not adhere to either patrilocality or matrilocality. It is a matter of convenience linked to the couple’s decision. However, there is a division of labor within the couple: the husband takes care of village affairs while the wife handles all the household chores. Among the Bahnar, one is free to choose their husband or wife. Marriage can be celebrated when each of the future spouses meets the following conditions:

1°) They are of an age to cultivate a field (15 to 16 years old). This is a prerequisite condition to feed their family because no one is willing to provide assistance, not even their parents.

2°) It is mandatory for a young girl to enter into her first marriage even if she is over thirty years old. However, she can be married either as a first-rank wife or a second-rank wife. But for a widower, a single man, or a divorced man, it is not possible to contract a second-rank marriage.

3°) There are no kinship ties between the future spouses. This is the case when parental consent is refused when the relationship is proven. In general, the participation of the parents aims to ensure that traditional principles are respected.

[Reading more: Part 3]

The Bahnar: Part 1 (English version)

j050807 Ethnies, Lịch sử, Religion, Văn Hóa, Vietnam

 

peuple_banaFrench version
Vietnamese version

First part

The Bahnar are part of the Mon-Khmer group of the Austro-Asiatic ethnolinguistic family. They live clustered in the northern part of the Central Highlands of Vietnam (Kontum, Gia Lai, Bình Định, etc.), away from the people of the plains who, at one time, still treated them as savages (or Mọi in Vietnamese). This is due to a lack of understanding of their culture, which leads to maintaining this deplorable attitude and grotesque vision. Even French explorers did not stop referring to them as Mọi in their exploration accounts during the colonial period.

Only ethnologists like the late Georges Condominas succeeded in recognizing them as people respectful of nature and the environment, people deeply connected in harmony with the environment where they live and where all beings (plants and animals), mountains and waters, have a soul like them. The Bahnar live in mountainous regions at various altitudes. They grow rice in dry fields or on swidden fields (slash-and-burn). These often require the relocation of plantations and villages because the ashes from the clearing do not allow the soil to remain fertile beyond two or three years due to the rain washing them away during its passage. The harvests are abundant in the first year after the burning.

The second year begins to be less good. Under poor conditions, it is impossible to keep the field beyond two years. That is why the Bahnar tend to use dry fields, which are often arranged along the edges of waterways. The hoe is the main tool used in their agriculture, but since the beginning of the 20th century, the use of the plow in flooded rice fields has become increasingly common.

dantoc_bana1

Their religious beliefs and myths are similar to those of other ethnic groups encountered in Vietnam. Animists, the Bahnar worship plants such as banyan trees and ficus. The kapok tree is considered the guardian and serves as the sacrificial pole in the celebration of rites and ceremonies. Every river, every water source, every mountain, or every forest has its own spirit (or iang). The Bahnar divide the spirits into two categories: higher-ranking spirits and lower-ranking spirits. The former are gods who created the world and watch over human activities. Among these gods are Bok Kơi Dơi (Male Principle of Nature), Iă Kon Keh (Female Principle of Nature), Bok Glaih (God of thunder and lightning), Iang Xơri (Spirit of rice), Iang Dak (Spirit of waters), etc. As for the second category, most of the spirits are spirits of animals, trees, or objects, including Bok Kla (Mr. Tiger), Roih (Elephant), Kit drok (Toad), Iang Long (Tree spirit), Iang Xatok (Jar spirit), etc.

Faced with these religious beliefs and superstitions, Catholic missionaries struggled at the beginning of their mission to convert the Bahnar to Christianity. They were even forced to falsify their myths to corroborate the Bible. The Christian Bahnar were so attached to their animist beliefs that they gradually managed to assimilate Christianity over the years.

For the Bahnar, death is not the end of a life but the beginning of another in the afterlife. The soul, which the Bahnar call pơngơl, transforms into a ghost (or atâu in Bahnar) and joins the ancestors in the spirit world (dêh atâu). The Bahnar believe that a human being consists of a body (akao) and the soul pơngơl. Life is only possible thanks to the soul and not the body. But the soul is invisible to humans. Only the shaman can see it in the form of a spider, a cricket, or a grasshopper. Each human has three souls: one important main soul (pơngơl xok ueh) which must be attached to the top of the head, and two complementary souls (pơngơl kơpal kol and pơngơl hadang), one located on the forehead and the other in the body. If the main soul, which constitutes the essential breath for the person, leaves the body for an unknown reason and does not return, the person will become ill and die. The complementary souls are there to temporarily replace the main soul. It is the main soul that metamorphoses into a ghost in the other world. This spirit (or ghost) needs food, clothing, and even a house to protect itself from rain and sun. This is the animist belief that the deceased continues to have the same needs in the afterlife. It is also for this reason that during the burial of the deceased, the family builds a hut on the grave: it is the ghost’s house (h’nam atâu).

For the Bahnar, the ghost continues to live in this hut and to roam around the cemetery area. It regularly receives a monthly offering of pork and chicken from its family. This period of tomb maintenance can last several months or even years. It is linked to the financial situation of the deceased’s family. It ends with a ritual ceremony (or tomb abandonment ceremony) whose purpose is to allow the ghost to definitively join the spirit world (dêh atâu) and to break the deceased’s connection with the living. This spirit thus becomes a « grandfather or grandmother spirit » (atâu bok ja). Unlike the Vietnamese, Nùng, Mường, etc., the Bahnar do not practice ancestor worship.

This ritual ceremony takes place once a year and generally begins at the end of the rainy season. The period chosen is when there is a full moon. This ceremony is somewhat like a secondary burial. It is prepared with care and joy. It is scheduled on an auspicious day by all the heads of the bereaved families in consultation with the village elders and usually lasts three days and three nights. There are three essential stages in this ceremony: rites of construction, abandonment, and liberation. Each stage corresponds to an entire day.

In the first stage, the hut covering the tomb is removed and replaced by a funeral house built with construction materials (bamboo, wood, imperata grass) collected over several weeks. The first day of construction is called « dong boxàt » by the Bahnar. The construction work is always accompanied by dance and music in an indescribable jubilation.

In the second stage, the ritual ceremony always begins in the evening. This is the stage of abandoning the tomb. For the Bahnar, it is nar tuk (or day of abandonment). An offering of alcohol and meat is made to the deceased in the funeral house. Then it is the head of the family who begins a prayer and officiates while the relatives can enter the funeral house and lament for the last time the sudden departure of the deceased. Once the rite is finished, the family of the deceased must circle the funeral house seven times counterclockwise. They are accompanied during this round by men carrying on their shoulders a miniature house (or ghost house) and articulated wooden figurines of various sizes operated by a system of strings attempting to simulate all human activities: rice pounding, weaving, etc.

Not even a couple of figurines in copulation is absent. The Bahnar claim that the animation of these figurines in front of the ghost’s house is intended only to provide entertainment, but some ethnologists believe that there is certainly another meaning compared to the customs of other ethnic groups in the region (those of the Batak from North Sumatra). The procession is accompanied by the women’s dance to the rhythm of gongs struck by men dressed in beautiful clothes and each wearing a feather in their hair. Being the climax of the ceremony, this procession is meant to accompany the ghost into the spirit world.

[READING MORE :PART 2]

The Mnong (Dân tộc M’nông): Part 2

j050807 Culture, Ethnies, Histoire, Lịch sử, Văn Hóa, Vietnam

 
dantoc_mnong

The Mnong: Part 2

version vietnamienne

version française

When one decides to go abroad (i.e., to neighboring villages), one needs to be accompanied by a matchmaker preferably recruited from the kuang of the village. A kuang is actually a powerful and reputed man whose status is not measured by accumulated wealth but by the number of buffalo sacrifices he has organized and carried out. Thanks to the grand expenses he has undertaken in buffalo sacrifices for his relatives, his jôok guests, and his village, he has simultaneously acquired enormous prestige. This has allowed him to gradually expand his network of relationships, to have influence in village deliberations, and to become a rpuh kuang (or a male buffalo) in terms of sexual power.

Even the horns of his « buffalo soul (or hêeng rpuh) » raised by the spirits have lengthened according to the number of sacrifices accomplished. His coffin weighs all the heavier as these horns have reached an imposing size. A great kuang is one who dares to practice the strategy of indebtedness. The more he hoards to spend on buffalo sacrifices and purchases, the more his prestige increases. He always has some debt trailing behind him.

He does not wait to reimburse the full amount of his purchases to make others because this earns him admiration and renown. A Mnong villager becomes a kuang with the first buffalo sacrifice. He thus becomes the « indispensable » man on whom people rely to ensure not only road safety but also success in commercial transactions when traveling outside the village. It is with him that the itinerary will be planned. He is the one who will introduce, thanks to his network of connections, the local jôok of the recipient village who knows all the inhabitants and who knows among them who is interested in the objects involved in the transaction while providing guarantees of solvency.

That is why the call to the deities is not confined to a particular place but is scattered everywhere, whether in the village, in the woods, in the mountains, or in the waters. No corner is spared. It will either be collectively invoked or honored with a special cult in particular circumstances. This is the case of the rice spirit to whom a small altar is dedicated in the middle of the field. During the sowing season, the Mnong will come to place their offerings. The collective harvest cannot begin without a special rite known as « Muat Baa » or (tying of the paddy). Since the paddy has a soul, care must be taken not to anger it or make it flee by observing many precautions: avoiding whistling, crying, singing in the fields, quarreling there, eating cucumbers, pumpkins, eggs, slippery creatures, etc. A chicken will be sacrificed near the miniature hut of the rice soul perched on a bamboo, itself surrounded by bamboos bearing offering nests. To the rain spirit, the Mnong will offer eggs on a tiny platform. To calm the anger of the forest plant spirits before clearing a plot, great ritual care and prayers are performed. A long bamboo stake with a curved tip, from which a caught fish has been hung, is planted in the consecrated spot in the area to be burned for clearing.

Similar to the Bahnar, the Mnong are animists. They believe that everything has a soul, even in ritual utensils (beer jars, for example). The universe is inhabited by spirits (or yaang).

At the moment the fire begins to blaze, two « sacred men » (croo weer) implore the protection of the spirits while a third anoints the fish stake and calls the spirits. There are even deities believed to be the guardians of the individual’s soul. This soul consists of a material body and several souls (or heêng). These take multiple forms: a buffalo soul raised to a level of the heavens by the spirits, a spider soul in the individual’s head, a quartz soul located just behind the forehead. There is even the hawk soul (kuulêel) symbolized by a string made of red and white cotton strands stretched above the deceased’s body between two bamboos to distinguish the kuulêel from the ordinary hawk. This hawk soul takes flight at the death of the human being. Harm suffered by one of these souls affects the others. The spirits can make someone ill by attaching their buffalo soul to their celestial sacrifice pole. Turning to the shaman is essential because only he can establish dialogue with the spirits during the healing session (mhö). He attempts to bargain the price the spirits demand to free the patient’s buffalo soul; otherwise, the patient dies and one of their other souls joins the first level of the underworld. The soul disappears completely when it reaches the seventh underground level after the seventh death.

The afterlife is conceived as underground. The healing rite has no festive aspect. This involves little expense apart from the sacrificed buffalo and the fee paid (equivalent to the number of baskets of paddy) to the shaman, who also receives a thigh of the sacrificed animal. Among the Mnong, the notion of the immortality of the soul does not exist. However, the notion of reincarnation is part of the Mnong tradition. It can happen that the ancestor kept on the first underground level reincarnates in one of his descendants.

The men of the forest

Musée d’ethnologie du Vietnam (Hanoi)


In Mnong tradition, the buffalo is a sacred animal. The Mnong use the buffalo as a currency of valuation. It is also within the Mnong belief system that the buffalo is the equivalent of man, one of whose souls is the buffalo soul (hêeng rput), raised to the sky by the spirits at birth and having a predominant role over the other souls of the individual. Before being buried, the deceased is placed in a coffin roughly shaped like a buffalo. The Mnong do not hold funerals and abandon the tomb after one year of burial. Generally, the funeral house is built on a mound and is decorated with wooden carved figurines or various patterns painted in black, red, or white. The power of an individual is measured by the number of sacrificed sacred buffalo skulls stacked and supported by poles.

According to the Mnong myth, the buffalo replaced man in the sacrifice. That is why this sacrifice is seen as the ultimate culmination of all rites, distinguished by the ritual splendor animated by processions of gongs, drum plays, calls to the spirits, songs, etc., and accompanied by beer libations, making it a major and exceptional event in village life.

No one can escape this event. The village becomes a sacred area where people must have fun collectively, drink well, eat well, and avoid arguing because it could anger the spirits. The Mnong are divided into several sub-groups (Mnông Gar, Mnông Chil, Mnông Nông, Mnông Preh, Mnông Kuênh, Mnông Prâng, Mnông Rlam, Mnông Bu đâng, Mnông Bu Nor, Mnông Din Bri, Mnông Ðíp, Mnông Biat, Mnông Bu Ðêh, Mnông Si Tô, Mnông Káh, Mnông Phê Dâm). Each subgroup has a different dialect, but generally, the Mnong from these different groups manage to communicate with each other without any apparent difficulty.

Wearing a long indigo cotton loincloth whose fringed end of copper and red wool falls to mid-thigh like a small apron (suu troany tiek)(3), the Mnong often present themselves as proud men with long limbs and bare, muscular, tanned torsos despite the hardships of a precarious life. This belt-apron is used to carry all kinds of objects: the knife, the tobacco pouch, the dagger, and individual talismans (or spirit stones). They wear either a short or long jacket or a blanket as a coat during the cold season. On their heads, they wear a black or white turban or a bun in which a pocket knife with a curved handle is often stuck. They are accustomed to carrying an axe to fell tree trunks

The Mnong women with bare breasts wear a short skirt (suu rnoôk) wrapped around the lower abdomen. The Mnongs love adornments. They wear pectorals around their necks, iron necklaces or glass bead necklaces, or dog teeth from an exorcist rite that grant them protective properties.

Ivory coils threaded through the pierced lobes of their ears strike their jaws. Women particularly like glass bead necklaces. Their earlobes are often stretched by large white wooden discs. In most Mnong groups, the abrasion of the front teeth (of the upper jaw) is still found. Both men and women smoke tobacco and consume a lot of rice beer. This is not only an indispensable element in all celebrations and ritual ceremonies but also a drink of hospitality. In honor of their guest, a jar of rice beer is uncorked a few moments before being offered. Its consumption is done collectively using one or several bamboo straws planted in the jar. The number of measures is imposed on the drinker by the tradition of each ethnicity (2 among the Mnongs Gar, 1 among the Edê). To maintain the level of the jar, water must be poured into it, which gradually dilutes the alcohol in the rice beer and transforms it into a harmless drink.

Similar to the Bahnar, the Mnong (or the People of the Forest) are proud to be free people. This was observed by the famous ethnologist G. Condominas among the Mnong Gar. In the village of Sar Luk, where he spent a year in complete immersion with the Mong Gar, there was no village chief but a group of three or four sacred men who serve as ritual guides, especially in agricultural matters. The loss of their freedom can be the catastrophe that the Mnong fear. There are always two particularities in them that differentiate them from other ethnic groups in Vietnam: their spirit of selflessness and solidarity, and their absence of selfish enrichment.

Despite the hardships of their precarious life, the impoverished Mnong still know the concept of sharing that we, so-called civilized people, have long forgotten.

[Back to page « Vietnam, land of 54 ethnies »]

The Mnong (Dân tộc M’nông): Part 1

j050807 Culture, Ethnies, Histoire, Lịch sử, Văn Hóa, Vietnam

 

 

dantoc_mnong

Dân tộc M’nông: Part 1

Version française

Version vietnamienne
In memory of the ethnologist Georges Condominas.

Condo, you are the last M’nông ethnic person. When you leave forever, our culture will also disappear. This is what the current village chief of Sar Luk said to Georges Condominas when he met him again during his return to the village in 2006. This shows the extent to which the M’nông people agree, seeing him not only as a member of their community but also as the last representative tirelessly protecting their culture and making the world aware of their way of life, which most people were once afraid of at a certain time. Are they really the « wild » people, the swidden farmers, the forest burners that we have continued to think of in the past? From here, they were given the new name « ethnic minority, » and they are one of the 54 ethnic groups in Vietnam. These people are the subject of two specialized books by ethnologist Georges Condominas, « We Eat the Forest » and « The Strange is the Everyday. » Are they worthy of his attention and study when we know that at the age of 27, he paid with his health, trying to immerse himself in their environment, to gradually assimilate and learn their mother tongue to understand them better and describe them in his wonderful works with a clear and fluent writing style that earned him the reputation of being the Proust of ethnology?

Georges Condominas admitted that for the ancient Indochinese people, he had the essential need to learn how to be human. For him, ethnology is unusual in that it is both a way of life and a scientific discipline. According to Vietnamese writer Nguyễn Ngọc, known for his cultural studies, a researcher, regardless of their scientific field, can have two distinct ways of life: one dedicated to scientific research and another reserved for their private life. It is not necessary to link one with the other. This is not the case for an ethnologist like Georges Condominas. He had only one way of life corresponding to both his private life and his scientific field. Ethnology is a form of life in which he was completely assimilated where he lived and also the science to which he devoted his entire life.

Who are these M’nông ethnic people? They were very numerous at the beginning of the 20th century with an estimated population of about 1,200,000 (1), but they were massacred during the Indochina wars by a coercive policy that ethnologist Georges Condominas called « genocide. » According to statistics conducted in 1999, their population was about 120,000 people, with 20,000 in Cambodia’s Mondulkiri province, near the Vietnamese border in the provinces of Đắk Lak and Đắk Nông. The M’nông people live on both banks of the mighty Serepok River (or Daak Kroong in the M’nông language), which flows down from the Central Highlands of Vietnam towards the Mekong River. The M’nông belong to the Mon-Khmer group of the South Asian ethnological family. They often clear bushes by burning or « eat the forest » in their own way. They select a piece of land in the forest, then they clear and burn it before sowing rice through holes in the burnt plot, fertilized by the ashes. But this method does not allow them to harvest more than two years of rice. This is why they are forced to continuously change the location of their fields (miir) every two years to allow the forest to regenerate. They can reuse it only ten or twenty years later. Because of this cultivation method, they are compelled to frequently move their villages. It is precisely in this genuine territorial expansion that there are long houses, each usually housing many households.

Sometimes this movement caused by the epidemic leads to deaths in the village. The choice and rebuilding of a new village at another location (or rngool) often requires ritual ceremonies in which a large number of buffaloes must be sacrificed. In the case of an epidemic, the number of deaths corresponds to the number of buffaloes that must be sacrificed. However, the length of stay at the same location does not exceed seven consecutive years, the maximum period between two major Earth God worship festivals.

The place where they prefer to plant trees is the site of their old village. Here, we find not only food plants (millet, sesame, sweet potatoes, potatoes, cassava, etc.) but also non-food plants (tobacco, cotton, turmeric, etc.). Besides cultivation, gathering continues to hold an important position among the M’nông people. The forest provides them with wild medicinal plants, poisonous plants, edible fruits (bamboo shoots, rattan hearts, cinnamon, etc.), and building materials. The M’nông do not rely on the lunar calendar for land exploitation but remember each exploitation phase with very special vocabulary:

ntôih: clearing the land until burning.

miir: sowing the field until harvesting.

mpôh: miir abandoned in the first year.

mpôh laak: miir abandoned in the second year.

According to ethnologist G. Condominas, the M’nông people did not wait for Minkowski or Einstein to have a concept of space and time. By using a word related to space, they indicated time. This is what we see in their land cultivation with the vocabulary they use. They roughly estimate someone’s age in relation to a significant event.

Their village is a very small social space. The village chief (or rnut) is responsible for managing the village affairs. The size of the village usually has about one hundred people. When crossing the boundary of the village, a resident may become a stranger, an enemy, or a guest whom they commonly refer to as « nec. » Their houses, with thatched roofs low enough to often hide wooden walls, are long rectangular huts (mnong gar) or small ones (mnong rlam). These houses on clay floors belong to the Mnong Gar people, while the Mnong Rlam live in stilt houses. The main center of society is the family. The social organization is matrilineal and exogamous. Children are named after the mother’s clan. Property is passed down from mother to daughter. The husband comes to live with the wife’s parents. Traces of the custom of remarriage with the husband’s brothers or the wife’s sisters can still be seen. On the other hand, violating the exogamy rule is considered the most serious crime and there are also social sanctions. A young man needs to thoroughly learn about the girl’s clan before proceeding to marriage. Exogamy strengthens kinship ties and creates a network of alliances that allows the small social space of the village to breathe easier. This facilitates hospitality when someone leaves the village on trading trips.

villages participate. The concern for equality in trade is evident in the ceremony: the number of cattle sacrificed in one person’s village must equal the number that the other will give back when returning to their own village. Similarly, the gifts received must have equivalent value and be similar to the gifts that he will give back to the other. Even at the feast, the portions of pork provided by the host for the sacrifice must be the same size as the portions provided by his « partner host » during the first exchange ceremony held to honor him in the neighboring village. To reach this stage of relationship, the jooks must use a matchmaker.

In the concept of exchange, the M’nông people always need a matchmaker, whether the exchange is between men or between humans and deities. In this case, the matchmaker is none other than the shaman (or njau mhö). Sometimes a regular healer (njau) is needed for a minor illness.

For the M’nông, the word « exchange (or tam) » is widely used in their daily language. The word « tam » is always followed by another word to specify the type of exchange.

tam töor: exchange of love, being in love.

tam löh: exchange of strikes in combat.

tam boo, tam sae: exchange of spouses, marriage alliance, marriage.

tam boôh: exchange of fire sparks, an important sacrificial ceremony of the alliance.

tam toong: exchange of songs, and so on…

Exchange plays an important role in the daily life of the Mnong ethnic people. We observe that exchange occurs not only at the level of goods but also at the level of labor in the form of mutual support in construction work as well as in agricultural work (clearing, harvesting, etc.). There is always concern for equitable exchange. Each team must spend an equal amount of time working on the fields of each member of the group. If labor exchange is simplified to the same number of hours that each team must provide, it becomes more complicated when it comes to goods because the Mnong do not have a single standard like the euro or the dollar.

In evaluating the exchanged items, they have to use valuable standards commonly used in their society: small neckless jars (yang dam), old jars, suu sreny skirts, pigs, buffaloes, gongs, and so on. These are also means of exchange and payment for the goods obtained. People value the exchanged items based on an agreed price so that all the items received in the exchange also have equivalent value to this price. Sometimes, with an agreed value, we might end up with two medium-sized buffaloes, or one buffalo and an old jar, or even a large blanket and twelve small neckless jars, and so forth. This is very similar to the system we use to price goods with large banknotes or coins. Used as a standard of value and a means of payment, these goods are real currency that ethnologist G. Condominas designated under the name « multiple currencies. » Nevertheless, these assets continue to be used as they were originally intended before considering money. The jars are usually used to hold rice wine and are made and drunk during ceremonies, while gongs are musical instruments used for special occasions. Similarly, skirts, blankets, and metal pots are among the everyday items commonly used in daily life. Although exchanges take many forms, there is still a very clear distinction in the Mnong vocabulary between the concepts of buying (ruat) and selling (tec).

Once the exchange is concluded, there is a brokerage fee that the buyer (croo ruat) must pay to the intermediary. The seller (croo tec) does not give anything to the matchmaker (ndraany); sometimes they receive a modest gift from the seller simply out of kindness and gratitude. There are two jars involved in the brokerage fee: one jar is to pay the matchmaker, and the other, less valuable jar, is for safety during the road journey through a ritual. In the case of selling a set of gongs, the first jar (yang mei) will be large, and the second jar small without a neck. Additionally, the buyer must give a gift to the carrier (or companion) who transports the purchased goods home. There is also a ritual respected for signing the contract. This is demonstrated by sacrificing an animal that is consumed on the spot and immediately opening two jars of rice wine, one jar used to offset the items accounted for in the payment (through a game involving broken branches) and the remaining jar intended to prevent insult. The intermediary is responsible for the contract by receiving a copper bracelet wrapped around the wrist, which is a sign of a firm commitment. The intermediary acts as the broker, guarantor of the buyer, spokesperson for the seller, and witness to the transaction.

In a M’nong company, there are no written documents at all; the role of the intermediary is very important because, thanks to his words and commitment, it ensures the transparency of the contract just signed. All the additional costs mentioned above (two jars, an animal consumed on the spot, a gift for the carrier and the broker ndraany) are not included in the overall assessment of the value of the acquired property. In case of a dispute, each party has an ndraany who acts as a lawyer. In such a lawsuit, the ndraany of both sides need to talk to each other, discuss again, and clarify their words about justice. There is a specific case in which there is an absolute equivalent exchange (caan). The sacrifice of a buffalo is necessary in the dialogue between the shaman and the deity willing to give up the sick victim. Unfortunately, the patient’s family does not have money immediately to promptly honor this sacrifice. They have to buy a buffalo in the caan manner from a local person or from another village and return an animal of the same size within one or two years without any compensation. In this case, the exchange is considered a trade without profit.

[ The Mnông: Part  2] 

(1): Source Encyclopédie Universalis.
(2): a rather ugly neologism used by G. Condominas to designate the Mnongs instead of the pejorative word “Mọi (or Savage)”.

 

Phố Bùi Viện (Saigon Quận 1)

j050807 art, Sites touristiques, tourisme, Vietnam, Villes

 

Phố Tây Ba Lô

Quartier des routards européens

Còn có tên gọi là phố Tây Ba Lô, phố đi bộ Bùi Viện là một khu vui chơi nổi tiếng mà du khách nước ngoài không thể bỏ qua khi đến thành phố Saigon cũng như ở Hanội với khu phố Tạ Hiền. Nó là khu phố không ngủ về đêm và được yêu thích bởi giới trẻ Việt Nam

Etant connu sous le nom de « quartier des routards européens, le quartier piéton de Bùi Viện est un lieu que les touristes étrangers ne peuvent pas manquer lorsqu’ils viennent dans la ville de Saigon comme à Hanoï avec la rue Tạ Hiền. Celui-ci est l’endroit très animé au fil de la nuit et il est fréquenté par la jeunesse vietnamienne.

Also known as Backpacker Street, Bùi Viện Walking Street is a famous entertainment area that foreign tourists cannot miss when coming to Saigon as well as in Hanoi with Tạ Hiền Street. It is a street that never sleeps at night and is loved by young Vietnamese people.

Quartier Bùi Viện

au fil de la nuit

[Return SAIGON]

 

Saïgon (Hồ Chí Minh city)

j050807 Gallery, Histoire, tourisme, Văn Hóa, Vietnam

Saïgon  (Hồ Chí Minh city)

Saïgon hai tiếng nhớ nhung
Ra đi luyến tiếc nghìn trùng cách xa

Version vietnamienne
Version française
Galerie des photos

For some Vietnamese, the city will always be Saigon. For others, it is truly Ho Chi Minh City. Whatever name it takes, it will continue to be the economic center for foreign businessmen. It is here that millions of tons of rice and fish from the Mekong Delta are shipped for export. Although renamed in 1975, Saigon continues to maintain its old habits, its vagaries and its paradoxes. The city is always bustling with sleepless nights. It is a common sight on the streets or in large wooden-floored rooms where young girls learn to waltz and tango.

Saigon is still very much alive with its current 10 million inhabitants. Saigon has always had a strong vitality with a wonderful spirit of resourcefulness. The city is still bohemian, adventurous and over-excited. It continues to develop with luxury hotels with thousands of rooms in the middle of poor areas. This is the most populous city in Vietnam with an average population density of more than 4,500 people per square kilometer, even higher than Shanghai (China). It currently has a total area of 2,061 km² and is divided into 19 districts and 5 suburban districts.

Sites to visit

Galerie des photos

It was once, during the colonial era, the Pearl of the Far East and then the capital of South Vietnam from 1956 to 1975. Today, thanks to the urban development project of the Thủ Thiêm peninsula and the recent incorporation of Thủ Đức district, it has managed to expand its urban area and rapidly increase its population while simultaneously beginning the process of metropolitanization. However, according to Vietnamese researcher Trần Khắc Minh from the University of Quebec in Montreal, this does not prevent a growing fragmentation of the urban fabric and an intensification of inequalities, particularly in access to housing.

From the beginning of our era to the 17th century, Saigon successively belonged to the kingdom of Funan, then Chenla, Champa, and Cambodia. Its name is mentioned for the first time in a Vietnamese source in 1776, recounting the conquest of the city by the Nguyễn lords in 1672. For the Khmers (or Cambodians), Saigon is only a distortion of the name Prei Nokor (forest city) that the Khmers gave to this city. Saigon was a swampy region infested with crocodiles and unhealthy at the end of the 17th century. It was not idyllic for the first Vietnamese settlers to choose Saigon as a land of exile. For this reason, there is always a popular song that the Vietnamese know to testify to the unhealthiness of this region.

Chèo ghe sợ sấu cắn chân
Xuống sông sợ đĩa, lên rừng sợ ma.

Rowing the boat, afraid of crocodiles biting the feet
Going down the river, afraid of leeches, going up the forest, afraid of ghosts.

Despite its flaws, it continues to remain the jugular vein of Vietnam. It is the one that teaches Vietnamese people about market socialism or the Renovation policy started in 1996 to promote industrialization and modernization. It is also the one that offers them a taste of capitalism and the adventure of investing in risky capital.

Like many other cities, Saigon had a long history before being colonized, then Americanized, and finally renamed Hồ Chí Minh City during the events of 1975.

For those interested in this city, its history and its evolution, it is recommended to read the following books:

  • Saigon, le chantier des utopies de Didier Lauras, Editions Autrement, Collections Monde, 1997, no 95 HS.
  • Saigon, 1925-1945 , de la belle Colonie à l’éclosion révolutionnaire de Philippe Franchini, Editions Autrement, Collections Monde, no17, 1992.

[Return VILLES]

Đi tìm nguồn gốc dân tộc Việt (À la recherche de l’origine du peuple vietnamien). Phần 2

j050807 Culture, Histoire, Lịch sử, Văn Hóa, Vietnam

 

Đi tìm nguồn gốc dân tộc Việt (Phần 2)
 

English version

Version française

Điều  nầy  được xác nhận bởi những gì được phát hiện trong các ngôi mộ ở di chỉ Guiqi thuộc Giang Tây: Các vũ khí được tìm thấy có tính chất tượng trưng vì tất cả đều được làm bằng gỗ. Chúng không có vị trí quan trọng trong cuộc sống hoặc thế giới bên kia của họ. Điều này dẫn đến kết luận rằng không giống như xã hội của người dân phương Bắc, xã hội của người Việt khá yên bình. Đây là lý do tại sao điều đó không cho phép họ chống cự lại tốt hơn mỗi lần bị xâm lược bởi những người hàng xóm ở phương Bắc, người Di không ngừng gặm nhấm lãnh thổ của họ và đẩy họ lùi về phía nam một chút sau mỗi cuộc đối đầu. Người Di nổi bật trong nghệ thuật dùng cung tên. Họ là những chiến binh đáng gờm và có năng khiếu về bắn cung và cưỡi ngựa. Được rèn luyện bởi sự khắc nghiệt của thiên nhiên, họ đã quen với việc chiến đấu với thú hoang và các bộ lạc khác. Điều này cho phép họ có trong máu mình ngay từ đầu gen của một kẻ chinh phục và một chiến binh. 

Điều này không đúng với  những người ở miền Nam, những người Bách Việt. Đức Khổng Tử  đã có cơ hội so sánh sức mạnh của người miền Bắc và người miền Nam: lòng dũng cảm và sức mạnh (Dũng) đối với người miền Bắc và lòng nhân từ và sự hào phóng (Nhân từ) đối với người miền Nam. Ngay cả chữ « Yi » 夷, ban đầu là hình vẽ một người đàn ông 人 cầm cung 弓, đã cho chúng ta một ý tưởng chính xác về đặc điểm của người miền Bắc. Những người này, dưới sự lãnh đạo của Houang Di (Hoàng Đế), đã thành công trong việc đánh đuổi các bộ lạc Bách Việt đầu tiên sống trên lãnh thổ được phân định bởi sông Hoàng Hà và sông Dương Tử và do Xi Vưu (hay Đế Lai trong tiếng Việt) lãnh đạo, liên minh với vua Lôc Tục (hay Kinh Dương Vương) trị vì ở phía nam sông Dương Tử trong đất nước rộng lớn của Xích Qủi (Đất của Quỷ Đỏ). Theo truyền thuyết Trung Quốc, cuộc giao tranh này diễn ra tại Trác Lộc thuộc tỉnh Hà Bắc ngày nay, mở đường cho sự  bành trướng của người phương Bắc đến tận sông Lam. Cái chết của Xi Vưu đánh dấu chiến thắng đầu tiên của người phương Bắc trước người Bách Việt vào khoảng năm 3000 TCN. 

Ở thời kỳ nhà Thương, không có tài liệu lịch sử nào của Trung Quốc hoặc Việt Nam đề cập đến mối quan hệ giữa người  Bách Việt và nhà Thương, ngoại trừ truyền thuyết Việt Nam về « Phù Đổng Thiên Vương » (hay thánh Gióng của làng Phù Đổng)  kể về cuộc đối đầu giữa nhà Thương và vương quốc Văn Lang của người Lạc Việt. Mặt khác, mối liên hệ được thiết lập sau này giữa nhà Châu và vua Hùng Vương (Lạc Việt)  đã được ghi nhận. Một con chim trĩ bạc  thậm chí đã được biếu dâng cho vua nhà Châu  theo sách Linh Nam Chích Quái. Trong thời kỳ Xuân Thu, một nước có tên là  Ngô Việt đã được biết đến trong Sử ký của nhà sử học Tư Mã Thiên.  Đây là vương quốc của vị vua nổi tiếng  Câu Tiễn. Sau khi ông qua đời, con cháu ông không duy trì được quyền bá chủ. Ở trung lưu sông Dương Tử, một vương quốc khác cũng do một bộ tộc của Bách Việt (Bộc Lão) lập nên, gọi là nước Sở, đã lên nắm quyền  bá  chủ trong thời Chiến Quốc và trở thành một trong bảy nước đối thủ  (Hàn, Triệu, Ngụy, Yên, Tề, Tần và Sở).

Đội quân đát nung của Tần Thủy Hoàng

Trước khi bị quân Tần đánh bại, nước Sở đã gián tiếp đóng góp khó mà chối cải vào sự hình thành và thống nhất đất nước Trung Hoa sau này bằng cách tiêu diệt nước Ngô Việt của Câu Tiễn vào năm 332 và bắt đầu tạo động lực mới cho sự phát triển của một nước lớn với cuộc cải cách của Ngô Khởi (Wu Qi).

Người Đông Âu  (Tong Ngeou hay thị tộc Việt của Câu Tiễn) bắt đầu lánh nạn ở lãnh thổ phía nam của Bách Việt sau khi lãnh thổ của họ bị nước Sở sáp nhập. Theo Leonard Aurousseau, sau thất bại của họ, người Đông Âu đã tìm nơi tị nạn với số lượng lớn ở các khu vực sau: Phúc Kiến, Quảng Đông, Quảng Tây và Giao Chỉ và do đó trở thành người Mân Việt, người Nam Việt (Giang Tô, Giang Tây) và người Lạc Việt (Quảng Tây, Giao Chỉ). Tất cả đều đã bị Hán hóa qua nhiều thế kỷ ngoại trừ người Lạc Viêt. Những người Lạc Việt nầy là hậu duệ chính đáng của người Đông Âu vì họ như người Đông Âu thuộc nhánh Âu (Ngeou)  và họ thường được biết đến dưới cái tên Tây Âu (Xi Ngeou, thị tộc Việt ở phía Tây).

Học giả người Pháp Leonard Aurousseau đã viết trong tác phẩm « Ghi chép nguồn gốc dân tộc An Nam » (BEFEO, T XXIII, 1923, tr. 254): « Không còn nghi ngờ gì nữa về nguồn gốc của người Lạc Việt ». Những người Việt khác, đặc biệt là những người sống ở vương quốc Sở, đã sớm đi theo họ trong quá trình thống nhất Trung Quốc của Tần Thủy Hoàng. Ông không ngần ngại trục xuất tất cả những ai dám chống lại chính sách đồng hóa của mình, đặc biệt là người Việt và người Miêu bắt họ đi lao động cưỡng bức trong việc xây dựng Vạn Lý Trường Thành của Trung Quốc, hủy đốt không chỉ tất cả các sách vở của các học giả Nho giáo mà còn của các dân tộc nổi loạn khác và duy trì chính sách xâm lược của mình đối với người Bách Việt cho đến tận Lĩnh Nam.

Cuộc chinh phục lãnh thổ  Tây Âu và Lạc Việt của Thục An Dương Vương, đánh dấu cuộc đối đầu thứ hai của người Trung Quốc với dân Bách Việt, được hoàn thành vào năm 207 với việc bổ nhiệm hai vị thái thú nổi tiếng của vùng lãnh thổ bị chinh phục: Nhâm Hiếu (Jen Hiao) và phụ tá của ông là Triệu Đà. Sau khi Nhâm Hiếu qua đời, lợi dụng tình hình rối ren sau sự sụp đổ của nhà Tần năm 207, Triệu Đà liên minh với các nước Việt khác để tuyên bố độc lập cho vương quốc Nam Việt, chiếm các quận cũ là Quế Lâm và Tượng Quận, rồi năm 184 TCN, ông ta tấn công vùng Trường Sa (Hồ Nam).

Vương quốc này vẫn tồn tại trong thời gian ngắn ngủi và rơi trở lại vào tay người Hán phương Bắc vào năm 111 TCN, bất chấp sự kháng cự anh dũng của Tể tướng Lục Gia. Cuộc đối đầu này, lần thứ ba với người Bách Việt, đã khiến họ không chỉ mất lãnh thổ mà còn mất cả bản sắc văn hóa. Quá trình Hán hóa bắt đầu diễn ra mạnh mẽ ở các vùng lãnh thổ bị chinh phục (Phúc Kiến, Quý Châu, Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam, Giao Chỉ). Nhiều cuộc nổi dậy và khởi nghĩa đã nổ ra trong suốt thời kỳ đô hộ lâu dài của Trung Quốc. Nhưng cuộc nổi dậy nổi bật nhất vẫn là cuộc nổi dậy do hai chị em Trưng Trắc và Trưng Nhị lãnh đạo một cách anh dũng. Theo lời kêu gọi của Trưng Nhị vào năm 39 sau Công nguyên, người Việt sống ở miền Nam Trung Quốc và phần lớn ở Bắc Kỳ đã tham gia cùng họ. Điều này cho phép họ đứng lên chống lại quân đội của nhà Hán cho đến năm 43 sau Công nguyên. Nhưng cuối cùng họ đã bị đánh bại bởi một vị thống chế vĩ đại của Trung Quốc thời bấy giờ  là Phục Ba Tướng quân (Mã Viện).

Vị quan nầy được vua Hán Quang Vũ đế ủy thác, lấy quyết định phá hủy tất cả những  trống đồng được  tìm thấy trên đất Lạc Việt vì trong cuộc giao tranh, ông nhận ra rằng những vật này có giá trị như một biểu tượng quyền lực cho người Lạc Việt. Theo truyền thuyết, để đẩy lùi biên giới đến tận ải Nam Quan, ông đã không ngần ngại cho dựng một cây cột cao vài mét, làm bằng đồng lấy từ những chiếc trống đồng này và khắc dòng chữ sau: 

Ðồng trụ triệt , Giao Chỉ diệt
Ðồng trụ ngã, Giao Chỉ bị diệt.

Nhưng điều này không làm giảm ý chí và nhiệt huyết độc lập của người Lạc Việt (người Việt). Họ quyết định củng cố nó bằng cách rải một cục đất xung quanh cột trụ khổng lồ này ở mỗi lối đi, dần dần tạo thành một gò đất, khiến cột trụ huyền thoại này biến mất. Để ngăn chặn mọi khả năng nổi loạn, thậm chí còn có một sắc lệnh của  Lữ hậu nhà Hán vào năm 179 TCN quy định rằng không chỉ cấm giao nộp cho người man di và người Việt các công cụ nông nghiệp và kim loại mà còn cả ngựa, bò và cừu. Sự việc này đã được E. Gaspardone ghi lại trong tác phẩm « Vật liệu phục vụ lịch sử An Nam » (BEFEO, 1929). Chính vì chính sách này, không có gì ngạc nhiên khi gần đây người ta phát hiện ra một số lượng lớn trống đồng được chôn  vùi cất giấu ở Việt Nam và các vùng lân cận (Vân Nam, Hồ Nam). Nền văn minh  Đồng Sơn đã kết thúc trong thời kỳ Trung Quốc đô hộ.

Việc người Việt bị ép buộc nhập ngũ vào quân đội của kẻ chinh phạt và sự tiếp xúc của họ trong nhiều năm với người Trung Quốc đã cho phép họ hiểu rõ hơn về các kỹ thuật chiến tranh (ví dụ như binh pháp của Tôn Tử) và hoàn thiện vũ khí của họ trong cuộc chiến chống lại quân xâm lược trong những năm sau đó. Mặt khác, người Trung Quốc đã chiếm đoạt mọi thứ thuộc về họ trong thời gian dài chiếm đóng. Những người Việt này tiếp tục bị đối xử như những người man rợ mặc dù họ có những đóng góp không thể phủ nhận vào ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc. Những người từ phương Bắc này giờ đây có thể tuyên bố là những người nắm giữ hợp pháp của Lạc Thư, học thuyết Âm Dương ngũ hành  mặc dù có rất nhiều mâu thuẫn trong bịa đặt thần thoại của họ.

 

Mô hình được phục dựng và tìm thấy tại di chỉ Banpo

Họ đã tạo hình lại con rồng, loài thủy sinh thần thoại yêu thích của người Bách Việt, ban đầu có đầu cá sấu và mình rắn, để phù hợp với khí chất và sở thích chiến binh của họ, tạo cho nó đôi cánh và thân ngựa. Họ chắc chắn đã lấy nó làm biểu tượng, mặc dù họ có hổ trắng trong truyền thống Thổ-Mông của mình. Ngôi nhà tròn của họ, một mô hình được phục dựng và tìm thấy tại di chỉ Banpo, đã được thay thế bằng ngôi nhà rộng rãi với mái dốc rộng và mái hiên nhô ra, ngôi nhà của người Bách Việt. Trong vòng xoáy của lịch sử, không còn chỗ cho người Bách Việt nữa.

Ngoại trừ người Lạc Việt, các dân tộc Bách Việt khác tiếp tục bị Hán hóa, đến cuối thế kỷ thứ 10, trên lãnh thổ của họ chỉ còn lại hai dân tộc đối đầu nhau: một dân tộc chinh phục (người Hán) và một dân tộc không khuất phục (người Lạc Việt hay người Việt) đang tìm kiếm độc lập. Các nước Đông Âu, Nam Việt, Mân Việt vân vân..  giờ đây là một phần đất của Nam Trung Hoa. Lợi dụng sự tan rã của nhà Đường, người Lạc Việt tuyên bố độc lập với Ngô Quyền.

Nước Việt Nam bắt đầu trỗi dậy. Tuy nhiên, điều nầy không có nghĩa là mọi thứ đều diễn ra một cách êm ái và hòa hợp. Người dân miền Bắc đã phải trải qua biết bao hy sinh mới có thể chấp nhận được cái thực tế này. Vì vậy, trang sử của Bách Việt giờ đây đã bị nhầm lẫn với trang sử của Lạc Việt.

Những khám phá khoa học gần đây đã thay đổi hoàn toàn quan điểm của chúng ta về người Bách Việt và đặc biệt là về lịch sử của họ. Chúng đã đặt ra câu hỏi về ý tưởng về sự truyền bá văn hóa có nguồn gốc từ phương Bắc. Những di tích thậm chí còn cổ hơn cả di tích của Hà Mỗ Độ mới được phát hiện gần đây ở giữa sông Lam tại Pentoushan (Hồ Nam). Liệu chúng ta có thể tiếp tục coi người Miêu, người Bách Việt là những người « man rợ » không? Tuy nhiên, chữ Miêu 苖 (hay Miêu trong tiếng Việt) ban đầu mang hình vẽ một cánh đồng lúa (Ðiền) 田 phía trên được thêm chữ tượng hình « Thảo » (cỏ) 艹 (cỏ) cho thấy rõ cách người Trung Quốc xưng hô với những người biết trồng lúa bằng ngôn ngữ của họ. Liệu chúng ta có thể tiếp tục duy trì một phiên bản truyền thống và lỗi thời do những kẻ chinh phục viết ra, gây bất lợi cho việc tìm kiếm sự thật lịch sử? Điều cần thiết là phải đưa đoàn tàu lịch sử trở lại đúng hướng, biết rằng nền văn minh Trung Quốc không cần những bịa đặt này vì từ lâu nó đã xứng đáng nằm trong số những nền văn minh vĩ đại của nhân loại.

Chính tổ tiên của người Lạc Việt đã dạy người phương Bắc cách trồng lúa, chứ không phải ngược lại, như nhiều sử liệu Trung Quốc và Việt Nam đã ghi chép. Đã đến lúc chúng ta phải tri ân tổ tiên của người Việt, những người, vì tính tình ôn hòa, đã bị buộc phải nhường bước trước sức mạnh vũ lực trong cơn lốc lịch sử. 

 
Kế thừa một quá khứ huy hoàng, lại bị vướng vào những cuộc chiến tranh huynh đệ tương tàn, chiến tranh thực dân, lại chìm đắm trong tham nhũng, Việt Nam của người Lạc Việt cần phải hồi phục lại, bởi vì nó không xứng đáng nằm trong số những quốc gia nghèo nhất thế giới. Đã đến lúc nó phải tiếp bước đi trên con đường mà tổ tiên đã vạch ra và cố làm tốt hơn họ.

 

Đi tìm nguồn gốc dân tộc Việt (À la recherche de l’origine du peuple vietnamien)

j050807 Culture, Ethnies, Histoire, Văn Hóa, Vietnam

 

Đi tìm nguồn gốc dân tộc Việt

Version française

English version

Việc phát hiện ra di chỉ Hemudu (Chiết Giang) vào năm 1973 là một sự kiện trọng đại đối với các nhà khảo cổ học Trung Quốc vì di chỉ này, có niên đại hơn 5.000 năm, là bằng chứng cho nền văn minh lúa nước lâu đời nhất được tìm thấy cho đến nay trên thế giới. Người ta cũng tìm thấy tàn tích của một ngôi nhà sàn bằng gỗ ven hồ, một kiểu kiến ​​trúc rất khác so với nhà đất ở miền Bắc Trung Quốc. Dân số sống ở đó mang đặc điểm của cả người Mông Cổ và người Australo-Negroid. Vì Chiết Giang từ lâu đã là một trong những tỉnh đẹp nhất của miền Nam Trung Quốc, nên nền văn minh nổi tiếng này thường được cho là của người Trung Quốc, mặc dù người ta biết rằng cái nôi của nền văn minh này gắn liền với lưu vực sông Hoàng Hà, mà An Dương là trung tâm cổ xưa.

Ta không thể phủ nhận rằng nền văn minh của họ đã tìm thấy tinh hoa trong nền văn hóa thời kỳ đồ đá mới của Dương Thiệu (tỉnh Hà Nam) (5000 năm TCN) và Long Sơn (tỉnh Sơn Đông) (2500 năm TCN), lần lượt được nhà khảo cổ học người Thụy Điển Johan G. Andersson phát hiện vào năm 1921 và cha đẻ của ngành khảo cổ học Trung Quốc Li Ji phát hiện vài năm sau đó. Nhờ công trình phân tích phát sinh chủng loại của nhóm nghiên cứu Mỹ do Giáo sư J.Y. Chu thuộc Đại học Texas dẫn đầu, được công bố vào tháng 7 năm 1998 trên Tạp chí của Viện Hàn lâm Khoa học Hoa Kỳ, được tập hợp dưới tiêu đề « Mối quan hệ di truyền của dân số ở Trung Quốc » (1), chúng ta đã bắt đầu có được một ý niệm chính xác về nguồn gốc của người Trung Quốc. 

Hai điểm quan trọng đã được ghi nhận trong việc nghiên cứu này:

 1) Rõ ràng là bằng chứng di truyền không thể trợ lực sự độc lập ban đầu của người Homo sapiens ở Trung Quốc. Tổ tiên của các quần thể hiện đang sống ở miền đông Trung Quốc đến từ Đông Nam Á.

2) Giờ đây, có lẽ có thể sự kết luận một cách rõ ràng rằng người « hiện đại » gốc Phi chiếm một phần lớn trong vốn gen thường thấy ở Đông Á.

 Trong phần kết luận của mình, Giáo sư J.Y. Chu thừa nhận rằng rất có thể tổ tiên của những người nói tiếng Altaic (hay Hán) có nguồn gốc từ những người dân Đông Nam Á và những người đến từ Trung Á và Châu Âu. 

Sự  khám phá này không còn  nghi vấn câu hỏi về những gì đã được Giáo sư Nhân chủng học Wilhelm G. Solheim II của Đại học Hawaii đề xuất vài năm trước đó trong cuốn sách có tựa đề  « A New Light in a Forgotten Past ». (2) Đối với nhà nhân chủng học này, không còn nghi ngờ gì nữa rằng nền văn hóa Hòa Bình (15.000 năm trước Công nguyên) được nhà khảo cổ học người Pháp Madeleine Colani phát hiện vào năm 1922 tại một ngôi làng gần tỉnh Hòa Bình của Việt Nam chính là cơ sở cho sự ra đời và tiến hóa trong tương lai của các nền văn hóa thời kỳ đồ đá mới là Ngưỡng Thiều và Long Sơn được tìm thấy ở miền bắc Trung Quốc. Nhà vật lý người Anh Stephen Oppenheimer đã vượt ra ngoài những gì người ta từng nghĩ khi chứng minh theo cách tiếp cận khoa học và logic của ông rằng cái nôi của nền văn minh nhân loại nằm ở Đông Nam Á trong tác phẩm có tựa đề Eden in the East: The Drowned Continent of Southeast Asia (Địa đàng ở phương Đông: Lục địa chìm đắm của Đông Nam Á). 

 Ông kết luận rằng dựa trên bằng chứng địa chất tìm thấy ở đáy Biển Đông và các phương pháp xác định niên đại bằng C-14 trên thực phẩm (khoai lang, khoai môn, gạo, ngũ cốc vân vân..) được tìm thấy ở Đông Nam Á (Non Nok Tha, Sa Kai (Thái Lan), Phùng Nguyên, Đồng Ðậu (Việt Nam), Nam Dương), một trận lụt lớn đã xảy ra và buộc người dân ở khu vực này, trái ngược với những gì các nhà khảo cổ học phương Tây mô tả là những người sống bằng nghề đánh cá, săn bắn và hái lượm, là những người đầu tiên biết cách làm chủ hoàn toàn trong việc trồng lúa và nông nghiệp, phải di cư theo mọi hướng (hoặc về phía Nam ở Châu Đại Dương, hoặc về phía Đông ở Thái Bình Dương, hoặc về phía Tây ở Ấn Độ hoặc về phía Bắc ở Trung Quốc) để sinh tồn. Những người này đã trở thành những hạt giống của các nền văn minh vĩ đại và rực rỡ sau này được tìm thấy ở Ấn Độ, Lưỡng Hà, Ai Cập và Địa Trung Hải. 

Từ  sự quan sát khảo cổ học và khoa học này, chúng ta được dẫn dắt để đặt câu hỏi về mọi thứ đã được lịch sử báo cáo và làm sai lệch ở khu vực này của thế giới và cho đến nay những gì  được  dẫn dạy cho người Việt Nam. Chúng ta có thể bỏ qua những khám phá khoa học này lâu hơn nữa hay không? Chúng ta có thể tiếp tục tin vào các quyển sách của Trung Quốc (ví dụ như Hậu Hán Thư) trong đó các  nhà thái thú Tích Quang và Nhâm Diên của Trung Quốc được cho là các người đã dạy cho tổ tiên của người Việt cách ăn mặc và cách sử dụng cày, điều mà họ không hề  biết  đến vào thế kỷ đầu tiên của thời đại chúng ta? Làm thế nào mà các hậu duệ  chính đáng của vua Thần Nông (3) lại không biết trồng lúa, khi chúng ta biết rằng ngài là một chuyên gia trong lĩnh vực nông nghiệp? Không ai dám chỉ ra việc mâu thuẫn này.

Shennong (Thần Nông)

 Chúng ta thậm chí còn không tự hỏi tại sao người phương Bắc lại đặt cho vị anh hùng thần thánh này  với biệt danh Viêm Đế (vua xứ nóng của Bạch Việt). Phải chăng đây là cách họ gọi vua phương Nam, bởi vì vào thời nà Châu, lãnh thổ của người Việt được gọi là Viêm Bang? Phải chăng người du mục phương Bắc có nguồn gốc Thổ-Mông, tổ tiên của người Hán, và người phương Nam, người Việt, có cùng tổ tiên? Đây có phải là một sự bịa đặt thuần túy được xây dựng để tôn vinh những kẻ chinh phục và nhằm mục đích hợp thức hóa chính sách đồng hóa của họ? Mọi dấu vết của các dân tộc khác, tức « người man di », đều bị xóa bỏ trong cuộc hành trình của họ. Cuộc chinh phạt lục địa Trung Hoa bắt đầu từ ranh giới của những vùng đất hoàng thổ và  đại đồng bằng, và được kéo dài có  gần bốn thiên niên kỷ.

Đây là điều mà học giả người Pháp René Grousset đã ghi nhận trong tác phẩm « Lịch sử Trung Quốc » khi nói về sự bành trướng của một chủng tộc tiên phong Trung Hoa thô bạo từ đại  đồng bằng. Trước nền văn minh rực rỡ của họ, rất ít người, kể cả người châu Âu khi đặt chân đến châu Á, dám đặt câu hỏi về những gì đã được ghi chép trong sử sách Trung Hoa và Việt Nam, và nghĩ về sự tồn tại của một nền văn minh khác mà những kẻ thống trị đã thành công trong việc độc chiếm và xóa sổ trên lãnh thổ bị chinh phục của người Bách Việt. Cái tên Đông Dương phần lớn đã phản ánh thái độ này, bởi vì đối với nhiều người, châu Á chỉ có hai nền văn minh đáng được nhắc đến: Ấn Độ và Trung Quốc. Thật đáng tiếc khi phải ghi nhận  việc sai lầm tương tự của một số sử gia Việt Nam, những người thấm nhuần văn hóa Trung Hoa, trong các tác phẩm lịch sử của họ. Do bị nhồi sọ bởi chính sách thực dân của người phương Bắc, một bộ phận người Việt Nam vẫn tiếp tục quên đi nguồn gốc của mình và ngày nay nghĩ rằng mình là hậu duệ của người Trung Quốc. Những người  nầy, họ không ngần ngại thực hiện chính sách đồng hóa và sáp nhập các vùng lãnh thổ mà họ đã chinh phục được kể từ khi họ  lập quốc. Sự thành công của sự  Hán hóa đã được thể hiện rõ qua nhiều thế kỷ trong quá trình họ tiếp xúc với các dân tộc « man di » khác. Quá trình này chắc hẳn cũng không khác gì quá trình đánh dấu sự xâm chiếm của họ vào « vùng đất cỏ Mông Cổ » ở thế kỷ 19 và vào rừng Mãn Châu ở thế kỷ 20. 

Chúng ta không phủ nhận nền văn minh rực rỡ của họ đã có tác động không thể phủ nhận đến sự phát triển của văn hóa Việt Nam trong thời gian dài họ đô hộ, nhưng chúng ta không thể quên thừa nhận rằng tổ tiên của người Việt, người Lạc Việt  đã có nền văn hóa riêng của họ, đó là  nền văn hóa Bách Việt. Họ là những người sống sót duy nhất của đại  tộc này không bị Hán hóa trong sự hỗn loạn của lịch sử. Họ là những người thừa kế chính đáng của người Bạch Việt và nền văn minh nông nghiệp của họ. Trống đồng Đồng Sơn đã chứng minh tính hợp pháp của họ bởi vì trên những đồ vật này, người ta tìm thấy các họa tiết trang trí mô phỏng các hoạt động nông nghiệp và hàng hải của họ trong thời kỳ rực rỡ này trước khi người Trung Quốc đặt chân đến lãnh thổ của họ (Giao Chỉ trong tiếng Việt). 

Ngày nay, người ta biết rằng nền văn minh nông nghiệp của Hà Mỗ Độ đã khai sinh ra nền văn hóa Bách Việt. Thuật ngữ Bách Việt, theo nghĩa đen có nghĩa là trăm  tộc Việt, được người Trung Quốc sử dụng để  ám chỉ tất cả các bộ lạc thuộc về một nhóm người Việt. Theo nhà văn xuất sắc  Bình Nguyên Lộc, công cụ thường được người Việt sử dụng là chiếc rìu được tìm thấy dưới nhiều hình dạng khác nhau và được làm bằng nhiều vật liệu khác nhau (đá, sắt hoặc đồng). Chính vì lý do này mà vào thời điểm tiếp xúc với những người du mục ở phía Bắc có nguồn gốc Thổ-Mông, tổ tiên của người Hán (hay người Trung Quốc), họ được người Trung Quốc gọi dưới cái tên « Yue », những người quen sử dụng rìu. Vào thời điểm đó, nó có hình thức  như  sau

 
và thể  hiện mô hình trong chữ viết Trung Quốc. Mô hình này tiếp tục xuất hiện đầy đủ trong từ Yue, mà bộ gốc mễ (米) hoặc gạo trong tiếng Việt cũng được thêm vào để chỉ những người trồng lúa vào thời Khổng Tử. Ngày nay, trong từ Yue 越, ngoài bộ gốc « Tẩu (走) trong tiếng Việt là vượt, chiếc rìu tiếp tục được biểu thị bằng tượng hình 戉, đã liên tục sửa đổi qua nhiều năm. Từ Yue có lẽ bắt nguồn từ âm vị Yit mà người Mường dùng để chỉ chiếc rìu.Điều quan trọng cần nhớ là bộ tộc Mường có cùng nguồn gốc với bộ tộc Lạc Việt, tổ tiên của người Việt. (Các vị vua Việt Nam lừng lẫy là Lê Đại Hành, Lê Lợi  đều là người Mường). Gần đây, nhà khảo cổ học và nhà nghiên cứu của CNRS, Corinne Debaine-Francfort đã nói về việc người Trung Quốc sử dụng rìu nghi lễ của người Việt trong nghi lễ hiến tế người hoặc động vật, trong tác phẩm của bà có tựa đề « Sự khám phá lại Trung Quốc cổ đại » (NXB Gallimard, 1998). Nhà hiền triết Khổng Tử đã có cơ hội nói về người Bách Việt trong các cuộc nói chuyện với các học trò của mình như sau:

Người Bạch Việt sống ở phía nam sông Dương Tử có lối sống, ngôn ngữ, truyền thống, phong tục và ẩm thực riêng… Họ chuyên trồng lúa nước, khác với chúng ta, những người quen trồng kê và lúa mì. Họ uống nước từ một loại cây hái trong rừng gọi là « trà ». Họ thích nhảy múa, vừa làm việc vừa hát và xen kẽ các câu hát. Họ thường hóa trang thành lá cây trong điệu múa. Cần tránh bắt chước họ. (Xướng ca vô loại).

Ảnh hưởng của Nho giáo không phải không liên quan đến các thành kiến ​​mà các bậc cha mẹ Việt Nam vẫn duy trì  đến ngày nay khi con cái họ quá sa ngã vào các hoạt động âm nhạc hoặc sân khấu. Chính tinh thần Nho giáo này đã khiến họ bị nhìn một cách tiêu cực. Nhưng đó cũng chính là thái độ mà các quan lại Trung Quốc đã áp dụng khi cấm người Việt Nam biểu diễn âm nhạc trong các nghi lễ và lễ hội trong suốt thời kỳ đô hộ lâu dài của họ.

Sử gia Trung Quốc Tư Mã Thiên  đã có dịp nói về những người Việt này trong Sử Ký Tư Mã Thiên khi ông kể lại cuộc đời của vị vua lừng lẫy Câu Tiễn, một vị vua  nước Việt có lòng kiên nhẫn vô bờ bến của ngài trước kẻ thù là Phù Sai, vua nước Ngô trong thời kỳ Xuân Thu. Sau khi ngài mất, vương quốc của ngài đã bị nước Sở sáp nhập hoàn toàn vào năm 332 TCN, sau đó bị Tần Thủy Hoàng sáp nhập trong thời kỳ thống nhất Trung Hoa. Điều quan trọng cần lưu ý là địa điểm của Hemudu nằm ở vương quốc Việt của vua Câu Tiễn (Chiết Giang). 

Trong số các nhóm có chung nền văn hóa Bách Việt là có Yang Yue, Nan Yue (Nam Việt), Lu Yue, Xi Ou (Tây Âu), Ou Yue, Luo Yue (Lạc Việt), Gan Yue, Min Yue (Mân Việt), Yi Yue, Yue Shang, vân vân. Họ sống ở phía nam lưu vực sông Dương Tử, từ Chiết Giang  đến Giao Chỉ (miền bắc Việt Nam ngày nay). Khu vực phân bố này bao gồm các tỉnh miền Nam Trung Quốc ngày nay: Phúc Kiến, Hồ Nam, Quý Châu, Quảng Đông, Giang Tây, Quảng Tây  và Vân Nam.

Người Bách Việt có lẽ họ là hậu duệ của nền văn hóa Hòa Bình. Họ là những người nông dân khéo léo: họ canh tác lúa bằng phương pháp đốt nương rẫy, làm ruộng ngập nước và chăn nuôi trâu và lợn. Họ cũng sống bằng nghề săn bắn và đánh cá. Họ có tục xăm mình để bảo vệ bản thân khỏi sự tấn công của con thuồng luồng. Dựa trên Sử ký Tư Mã Thiên, học giả người Pháp Léonard Aurousseau đã đề cập đến tục lệ của tổ tiên của Câu Tiễn  là vẽ lên mình hình rồng hoặc các loài thủy thú khác giống như loài thường thấy ở những người Việt ở phía nam.

Họ búi tóc dài và được trợ lực bằng khăn xếp. Theo một số văn bản tiếng Việt, họ cắt tóc ngắn để thuận tiện cho việc đi lại trong rừng núi. Trang phục của họ được làm từ sợi thực vật. Nhà cửa của họ được xây cao để tránh thú dữ tấn công. Họ sử dụng trống đồng làm vật tế lễ trong các nghi lễ cầu mưa hoặc làm biểu tượng quyền lực, được sử dụng trong những lúc cần thiết để triệu tập chiến binh ra trận. Người Giao Chỉ sở hữu một nhạc cụ thiêng liêng: trống đồng. Nghe tiếng trống, họ rất hăng hái trong lúc ra trận », đây là những gì được tìm thấy trong tập đầu tiên của bộ sách « Hậu Hán Thư ». Các chiến binh của họ mặc khố giản dị và mang theo những cây giáo dài có gắn lông chim. Họ cũng là những nhà hàng hải táo bạo, trên những chiếc thuyền dài của mình, vượt qua cả Biển Đông và đi xa hơn một phần các vùng biển phía Nam. Mặc dù có trình độ kỹ thuật cao và thành thạo hoàn hảo trong nông nghiệp và trồng lúa, họ là một dân tộc rất ôn hòa. (Tiếp tục phần 2)

 

(1) Volume 95, issue 20, 1763-1768, 29 July , 1998
(2) National Geographic, Vol 139, no 3
(3) Kinh Dương Vương, étant le père de l’ancêtre des Vietnamiens, Lạc Long Quân et l’arrière petit-fils du roi Shen Nong.

 

Naissance de l’Indochine (Sự ra đời Đông Dương)

j050807 Art, Culture, Histoire, Văn Hóa, Vietnam

Naissance de l’Indochine.
Apports de l’Inde et de la Chine. 

Version française
Version anglaise

Thuật ngữ Đông Dương lần đầu tiên được nhà địa lý người Pháp-Đan Mạch Conrad Malte-Brun (1775-1826) sử dụng trong tác phẩm « Précis de la Géographie Universelle » xuất bản tại Paris năm 1810. Đây cũng là cách thức mà nhà địa lý Pháp dùng để nói đến  ảnh hưởng của hai nền văn hóa quan trọng Ấn Độ và Trung Quốc đối với các dân tộc và quốc gia ở lục địa Đông Nam Á (Miến Điện, Cao Miên, Lào, một phần Mã Lai, Tân Gia Ba, Thái lan và Vietnam). Dựa trên dữ liệu khảo cổ học, chúng ta đã thấy rằng từ thế kỷ thứ 1 sau Công nguyên, người Ấn Độ đã bắt đầu dùng thuyền  đi dọc theo bờ biển Đông Nam Á đến quần đảo Sunda.

Nguyên nhân của các cuộc phiêu lưu trên biển nầy có một phần  không ít  từ việc truyền giáo của Phật giáo bởi vì  những người Ấn Độ nầy phần đông là cư dân thủy thủ ở vùng Amaravati, những người sùng bái Đức Phật Dipankara, người bảo vệ họ tránh khỏi những nguy hiểm của biển cả mà cũng có thể đến từ việc giao thương nhất là viên hoa tiêu người Hy Lạp Hippale đã phát hiện ra sự luân định kỳ của gió mùa vào khoảng giữa thế  kỹ thứ 1 sau Công Nguyên khiến có sự tăng trưởng kỳ diệu các  thương mại đường biển giữa Ấn Độ và các cảng biển thuộc Hồng Hải, cửa ngõ của phương Tây. Thời đó, hoàng đế Auguste của thành phố La Mã xa hoa muốn có  vàng  và những sản phẩm ở Ấn Độ như trầm hương, quế, hạt tiêu, đinh hương, bạch đậu khấu, sừng tê giác và ngà voi. Ấn Độ thời đó có liên hệ thương mai trực tiếp với Trung Ðông và gián tiếp với các nước vùng Ðịa Trung Hải như Ðế quốc La Mã. 

Nhưng tiếc thay những sản phẩm nầy trở thành khan hiếm ở lục địa Ấn Độ buộc  cư dân ở đây phải đi tìm những sản phẩm này từ xa và bằng mọi giá. Khi đến gần những bờ biển xa lạ của Đông Nam Á và sau đó họ phải tiến sâu trên đất liền  qua thảm thực vật ngột ngạt để họ có thể đến được gặp những cư dân đầu tiên sống trên vùng cao nguyên. Họ cần phải thuyết phục những người nầy để được có những vật phẩm mà họ cần mua với sự  thương lượng giá cả  một cách công bằng. Tất cả những điều này họ phải  mất nhiều năm.

 Họ buộc lòng phải thành lập các trạm giao dịch thực sự nhất là các chuyến đi biển về phía Đông của họ cũng cần được điều chỉnh theo gió mùa. Có những lúc họ phải chờ có đủ những sản phẩm hàng hóa hiếm có trước khi quay về Ấn Độ nên có thể mất cả năm nhất là phải đợi lúc thời tiết thuận tiện. Còn các thực phẩm mà họ cần dùng không thể vận chuyển trong những khoang tàu buộc lòng họ phải  nghĩ cách  bố trí các cánh đồng lúa ngập nước trên đất màu mỡ ở các đồng bằng châu thổ nơi họ đổ bộ để mua các sản phẩm hiếm có và nơi họ có thể dễ dàng canh tác nhất là họ rất sành sỏi trong kỹ thuật thoát nước và tưới tiêu (như ở  Phù Nam). Như vậy họ có thể quay về khi thu hoạch được thực hiện và các khoang tàu được chứa đầy.

Chính nhờ vậy mà tư tưởng Ấn Độ đã được đưa đến để bồi đắp toàn bờ biển phía nam của Đông Dương; từ đồng bằng ven biển An Nam đến đồng bằng Mã Lai và từ đồng Ménam đến đồng bằng sông Mê Kông. Cũng nhờ đó người dân miền Nam Đông Dương đã học được tất cả các yếu tố của một nền văn minh cao hơn: viết ngôn ngữ của họ bằng nhờ bảng chữ cái Ấn Độ, nó vẫn còn tồn tại cho đến ngày hôm nay ở các nước  Miến Điện, Thái Lan, Cao Miên và Ai Lao và dùng một dụng cụ vô song để suy nghĩ, đó là tiếng Phạn giống như  vai trò dùng tiếng La Tinh ở Châu Âu vào thời Trung Cổ. Các văn bản thiêng liêng, các sử thi của Ấn Độ  được đánh giá cao đến mức được du nhập vào mỗi quốc gia.

Ta còn chưa kể đến hiệu quả của các kỹ thuật khai thác đất đai và sản xuất thủ công và thiên văn học có khả năng tính toán lịch chính xác hơn bất kỳ các lịch nào mà ta biết đến, theo nhà khảo cổ Pháp Bernard Philippe Groslier. Chính Ấn Độ đã truyền bá không những hệ thống chính trị tập trung xung quanh nhà vua và tín ngưỡng tôn giáo mà luôn cả nghệ thuật.  

Các quốc gia này chưa bao giờ  tự  giam hảm mình trong một khuôn mẫu đóng kín và bất biến. Đông Nam Á sẽ được hình thành theo trường phái Bà La Môn thậm chí còn nhiều hơn theo mô hình Phật giáo. Trong những thế kỷ đầu của thời đại chúng ta, ở các quốc gia Ấn Độ Hóa, đồ đồng chỉ là những bản sao đơn giản và thuần túy của các tượng Phật Ấn Độ. Sau đó, giữa thế kỷ thứ  4 và thế kỷ thứ  5, các đồ đồng cho chúng ta thấy có sự tiến hóa và cách diễn giải riêng biệt, có thể xem đây là  các tác phẩm địa phương nhưng  vẫn còn chịu ảnh hưởng rõ ràng của Ấn Độ nhất là các trường phái phía bắc, điều này cũng rất bình thường nhất là có sự ưu việt của nền văn hóa Gupta ở thời kỳ này. Nổi tiếng nhất là bức tượng Phật bằng đồng tráng lệ được tìm thấy ở Đồng Dương,  miền trung Việt Nam và được lưu giữ tại Bảo tàng Quốc gia Sàigon ngày nay. Chúng ta cũng có thể trích dẫn những tượng được tạc giống nhau như vậy ở Thái Lan tại Korat và Nakon Pathom  (nền văn minh Môn Dvaravati).

Nhưng sau đó vào thế kỷ thứ 6 khi có những biến động chính trị và các cuộc xâm lăng man rợ cắt đứt con đường tơ lụa và gia vị khiến  người Ấn Độ không còn mạo hiểm phiêu lưu trên biển. Họ cũng không còn nhớ đến  sự tồn tại của các trạm giao dịch cũ của họ và trong các  văn bản của họ, sử thi thương mại  cũng được nhắc đến một cách qua loa. Sự xâm nhập và thẩm thấu của người Ấn Độ  hình như lúc nào cũng mang tính chất hoà bình và nhờ đó các cư dân sống ở bờ biển phía nam mới thoái khỏi sự cô lập và được hình thành dựa trên văn hóa của người Ân Độ mà tạo ra được  các  nền văn minh mới và độc đáo như nền văn minh Óc Eo, Angkor Wat hay Chămpa. Người Ấ Độ không hề đi kèm theo phương thức chinh phục và thôn tính như người Trung Hoa với Việt Nam ở Đông Dương. 

Qua truyền thuyết, nước ta khởi đầu có tên là Xích Qủy, một liên bang của người Bách Việt dưới quyền cai trị của Kinh Dương Vương Lộc Tục, cha của Lạc Long Quân ở phía nam sông Dương Tử (văn hóa Lương Chữ và Thạch Gia Hà)  rồi sau đó có tên là Văn Lang của các vua Hùng đóng đô ở Phong Châu, có đất đai rộng lớn giáp ranh bắc đến hồ Động Đình, nam giáp nước Hồ Tôn (Chiêm Thành), đông giáp biển Nam Hải, tây nước Ba Thục (Tứ Xuyên). Nước Văn Lang bị thôn tính về sau bởi An Dương Vương, Thục Phán, người Tày ở Cao Bằng và trở thành sau đó vương quốc Âu Lạc đóng đô ở  Cổ Loa huyện Đông An, Hà Nội khoảng chừng 3 thế kỷ trước Công Nguyên. Rồi Âu Lạc bị thôn tín về sau bởi Triệu Đà, một tướng lãnh của nhà Tần (Trung Hoa) và người sáng lập ra nước Nam Việt. Mặc dầu có các cuộc nổi dậy của hai Bà Trưng năm 39-43  SCN (sau Công Nguyên), Bà Triệu  năm 225-248 SCN và Lý Bổn (Lý Nam Đế) năm 544 SCN, nước ta (Tonkin)  vẫn tiếp tục dưới ách thống trị của Trung Hoa cho đến  năm 938.

Người Hoa  cố tình hủy diệt các trống đồng của người Việt để có thể đồng hóa được người dân Việt. Sự Hán hóa do đó lan truyền bằng  cách hành động gương mẫu mà cũng bằng  cách dùng vũ lực ense et aratro: bằng kiếm và lưỡi cày giống như cách người La Mã khuất phục châu Âu. Đất nước ta (Giao Chỉ)  được tổ chức theo mẫu hình Trung Quốc: tỉnh, quận, phủ tạo thành khuôn khổ hành chính, nơi có quyền lực và thậm chí cả quyền lực cao nhất được giao phó cho người bản xứ nhưng được thực thi theo luật lệ Trung Quốc và tất cả đều tùy thuộc ở hoàng đế, người có thẩm quyền tối cao. Tiếng Hán trở thành ngôn ngữ chính thức và được sử dùng từ nay ở khắp  đất nước.

 Việt Nam tuy là một tỉnh lị của Trung Hoa vào thời đó (từ -111 đế n 938) nhưng Việt Nam vẫn còn là một trạm tiếp nối thật sự giữa Trung Hoa và Ấn Độ. Việt Nam được tiếp thu rất sớm Phật pháp từ đầu thế kỷ thứ nhất của kỷ nguyên Tây lịch vì Việt Nam nằm ở bên cạnh các nước như Phù Nam và Chiêm Thành thường thông dùng chữ Phạn của các kinh Phật và còn đươc các thương gia Ấn Độ ở lại để nghĩ, cung cấp và trao đổi hàng hóa. Chính vì vậy Phật giáo ở Giao Châu do từ Ấn Độ truyền sang trực tiếp chớ không phải đến từ Trung Hoa.

Nói tóm lại, việc Hán Hóa nhằm để mở rộng đế chế Trung Hoa chớ có bao giờ người Hoa nghĩ rằng việc Hán Hóa  Việt Nam sẽ gieo mầm cho sự tiến hóa tiếp theo của toàn cả Đông Dương. Người Hoa  muốn tạo con người Việt theo hình ảnh của họ  nhưng họ đâu ngờ  họ  biến  người dân Việt thành một dân tộc kiên trì, sẳn sàng chờ đợi thời điểm thích hơp để dành lại độc lâp nhất là họ đến từ văn hóa rực rỡ Lương Chữ và Thạch Gia Hà và thông thạo binh pháp của Tôn Tử cũng như người Hoa. 

Được xem như những người báo hiệu của nền văn hóa Trung Hoa, người dân Việt chinh phục về sau  bán đảo, đồng hóa và sau đó tiêu diệt các  nước Ấn Độ hóa (Chân Lạp, Chiêm Thành) một cách triệt để giống như cách họ đã bị  thôn tính  bởi  người Trung Hoa lúc ban đầu.

Bởi vậy ta thường nghe câu nói của các nhà khảo cổ về bán đảo Đông Dương như sau: Trung Quốc thống trị và đồng hóa, Ấn Độ gieo mầm của những bông hoa nhân văn phong phú. Đông Dương đã có thể hưởng lợi từ những bài học của những bậc thầy vô song Trung Quốc và Ấn Độ, mỗi nước để lại cho bán đảo một hệ thống chính trị và một dấu ấn riêng  biệt và khó phai mờ theo dòng lịch sử.

Từ đó bán đảo mới có tên là Đông Dương do nhà địa lý người Pháp-Đan Mạch Conrad Malte-Brun đề xướng nhưng đọc giả đừng có  nhầm lẫn với Đông Dương thuộc Pháp.(Indochine Française). 

Version française

Le terme « Indochine » a été utilisé pour la première fois par le géographe franco-danois Conrad Malte-Brun (1775-1826) dans son œuvre intitulé « Précis de la Géographie Universelle », publié à Paris en 1810. C’est également ainsi que le géographe français désignait l’influence de deux cultures importantes, l’Inde et la Chine, sur les peuples et les nations de l’Asie du Sud-Est continentale (Birmanie, Cambodge, Laos, une partie de la Malaisie, Singapour,  Thaïlande et Vietnam). Les données archéologiques montrent qu’à partir du Ier siècle de notre ère, les Indiens ont commencé à utiliser des bateaux pour longer les côtes de l’Asie du Sud-Est jusqu’aux îles de la Sonde.

La cause de ces aventures maritimes n’était pas seulement due à la prédication du bouddhisme, car ces Indiens étaient pour la plupart des marins de la région d’Amaravati, dévots du Bouddha Dipankara, qui les protégeait des dangers de la mer, mais aussi au commerce, en particulier au navigateur grec Hippale, qui découvrit la rotation périodique des moussons vers le milieu du premier siècle après J.-C., ce qui conduisit à la croissance miraculeuse du commerce maritime entre l’Inde et les ports de la mer Rouge, porte d’entrée de l’Occident.

À cette époque, l’empereur Auguste de la luxueuse cité romaine, souhaitait s’approvisionner en or et en produits d’Inde, tels que le bois d’aigle, la cannelle, le poivre, le clou de girofle, la cardamome, la corne de rhinocéros et l’ivoire. L’Inde entretenait alors des relations commerciales directes avec le Moyen-Orient et indirectes avec les pays méditerranéens, comme l’Empire romain.

Malheureusement, ces produits se raréfièrent dans le sous-continent indien, obligeant ainsi les habitants de ce pays à les rechercher de loin et à tout prix. Lorsqu’ils approchèrent des rivages étranges de l’Asie du Sud-Est, ils durent s’enfoncer dans les terres à travers une végétation étouffante pour atteindre les premiers habitants des hautes terres. Il leur fallut convaincre ces derniers de leur fournir les articles dont ils avaient besoin et négocier des prix équitables. Tout cela leur prit de nombreuses années.

Ils furent contraints d’établir de véritables comptoirs commerciaux, d’autant plus que leurs voyages maritimes vers l’Est devaient être modulés en fonction des moussons. Il leur fallait parfois attendre l’arrivée de denrées rares avant de rentrer en Inde, ce qui pouvait prendre une année entière, surtout si le temps était favorable. Quant à la nourriture dont ils avaient besoin, impossible à transporter dans les cales des navires, ils furent contraints de penser à mettre en place des rizières inondées sur les terres fertiles des deltas où ils débarquaient pour acheter des denrées rares et où ils pouvaient les cultiver plus facilement, car ils maîtrisaient parfaitement les techniques de drainage et d’irrigation (comme au Funan). De cette façon, ils pouvaient rentrer lorsque la récolte était terminée et que les cales étaient bien remplies.

C’était ainsi que les idées indiennes ont été introduites et ont fertilisé toute la côte sud de l’Indochine, des plaines côtières d’Annam à celles de la Malaisie, du delta du Ménam à celui du Mékong. C’est aussi par ce biais que les peuples du sud de l’Indochine ont appris tous les éléments d’une civilisation supérieure: ils ont écrit leur langue grâce à l’alphabet indien, qui existe encore aujourd’hui en Birmanie, en Thaïlande, au Cambodge et au Laos, et ils ont utilisé un instrument incomparable à penser, le sanscrit, similaire au rôle du latin en Europe moyenâgeuse. Les textes sacrés, les épopées de l’Inde, étaient si prisés qu’ils ont été introduits dans chaque pays.

On oublie de parler de l’efficacité des techniques d’aménagement du territoire, de l’artisanat et de l’astronomie, permettant de calculer les calendriers avec une précision inégalée, selon l’archéologue français Bernard Philippe Groslier. C’est aussi l’Inde qui a propagé non seulement un système politique centré autour du roi et des croyances religieuses, mais aussi les arts.

Ces nations ne se sont jamais cantonnées à un modèle fermé et immuable. L’Asie du Sud-Est sera davantage façonnée par l’école brahmanique que par le modèle bouddhiste. Aux premiers siècles de notre ère, dans les pays indianisés, les bronzes étaient de simples et pures copies des images du Bouddha indien.

Puis, entre le IVe et le Ve siècle, les bronzes témoignent d’une évolution et d’une interprétation distinctes. On peut les considérer comme des œuvres locales, mais toujours clairement influencées par l’Inde, notamment par les écoles du Nord, ce qui est d’ailleurs tout à fait normal compte tenu de la prédominance de la culture Gupta à cette époque. Le plus célèbre est le magnifique Bouddha en bronze découvert à Đồng Dương au centre du Vietnam, et conservé aujourd’hui au Musée national de Saïgon. On peut également citer des sculptures similaires en Thaïlande, à Korat et Nakon Pathom (civilisation Môn Dvaravati).

Mais au VIe siècle, lorsque les bouleversements politiques et les invasions barbares coupèrent les routes de la soie et des épices, les Indiens cessèrent de s’aventurer en mer. Ils oublièrent également l’existence de leurs anciens comptoirs commerciaux et, dans leurs écrits, l’épopée du commerce fut également évoquée d’une manière sommaire. La pénétration et l’influence des Indiens semblèrent toujours pacifiques, ce qui permit aux habitants de la côte sud de sortir de l’isolement et de créer ainsi des civilisations nouvelles et uniques comme Oc Eo, Angkor Vat ou Champa en se formant à partir de leur culture. Ils n’ont pas suivi la méthode de conquête et d’annexion comme les Chinois avec le Vietnam en Indochine.

Selon la légende, notre pays s’appelait à l’origine Xích Qủy (Pays des démons rouges), une fédération des Bai Yue sous le règne de Kinh Dương Vương (ou Lộc Tục) , père de Lạc Long Quân au sud du fleuve Yangtze (cultures de Lianzhou et Shijiahé). Puis il fut nommé d’abord Văn Lang des rois Hùng avec la capitale se trouvant à Phong Châu et ayant un grand territoire bordé au nord par le lac Dong Dinh, au sud par le pays Hồ Tôn (Champa), à l’est par la mer de Chine méridionale et à l’ouest par le royaume Ba Thục (Sichuan). Il fut annexé ensuite par An Dương Vuong, de nom Thục Phán issu des  minorités Tày à Cao Bằng et devint plus tard le royaume Âu Lạc dont la capitale se trouvait à Cổ Loa, dans le district de Đồng An, Hanoï vers 3 siècles avant J.C.

Ce dernier fut ensuite annexé par Zhao To (Triệu Đà), un général de la dynastie des Qin (Chine) et fondateur du royaume Nan Yue. Malgré les soulèvements des deux sœurs Trưng (39-43 apr. J.-C.),  Dame Triệu (225-248 apr. J.-C.) et de Lý Bổn (ou  roi Lý Nam Đế) en 544 apr. J.-C., notre pays (le Tonkin) resta sous domination chinoise jusqu’en 938.

Les Chinois détruisirent délibérément tous les tambours de bronze vietnamiens afin d’assimiler le peuple vietnamien. La sinisation s’étendit ainsi par l’exemple autant que par la force, ense et aratro : par le glaive et le soc de charrue, exactement de la même façon que les Romains soumirent l’Europe. Notre pays (Jiaozhi) était organisé selon le modèle chinois : provinces, districts et préfectures formaient le cadre administratif, où le pouvoir, et même le plus haut, était confié aux autochtones, mais il s’exerçait selon la loi chinoise et dépendait entièrement de l’empereur représentant l’autorité suprême. Le chinois devint la langue officielle et fut désormais utilisé dans tout le pays.

Bien que le Vietnam fût le protectorat chinois (de -111 à -938), il était pourtant le véritable relais entre la Chine et l’Inde. L’implantation du bouddhisme fut très tôt dans ce pays au début de l’ère chrétienne car le Vietnam était non seulement à côté des pays se servant de sanskrit pour les textes bouddhiques comme le Founan (Phù Nam) et le Champa mais aussi le point de passage obligatoire pour les commerçants indiens. Ceux-ci avaient besoin de se reposer, approvisionner la nourriture et échanger les marchandises.

En somme, la sinisation visait à agrandir l’empire chinois, mais les Chinois n’ont jamais pensé que la sinisation du Vietnam allait semer les graines de l’évolution future de l’Indochine tout entière. Les Chinois voulaient créer le peuple vietnamien à leur image, mais ils ne s’attendaient pas à ce qu’ils transformaient, les Vietnamiens en un peuple opiniâtre, prêt à attendre le moment propice pour recouvrer son indépendance, d’autant plus qu’ils étaient issus de la brillante culture de Liangzhu et qu’ils connaissaient parfaitement l’art de guerre de Sun Tzu comme eux.

Étant considérés comme les fourriers de la culture chinoise, les Vietnamiens vont gagner la péninsule, assimiler puis détruire les pays indianisés (Chenla, Champa) aussi radicalement qu’ils avaient été eux-mêmes conquis par les Chinois en premier lieu.

C’est pourquoi les archéologues sont habitués à faire la remarque suivante à propos de la péninsule indochinoise: la Chine a dominé et assimilé, l’Inde a semé les germes des plus riches floraisons humanistes. L’Indochine a pu bénéficier des leçons des maîtres incomparables de la Chine et de l’Inde, qui ont laissé chacun, un système politique et une empreinte distincte et indélébile au fil des siècles.

 

Dès lors, la péninsule fut nommée Indochine par le géographe franco-danois Conrad Malte-Brun, mais les lecteurs ne doivent pas la confondre avec l’Indochine française.

English version

The term “Indochina” was first used by the Franco-Danish geographer Conrad Malte-Brun (1775-1826) in his work entitled “Précis de la Géographie Universelle” (Summary of Universal Geography), published in Paris in 1810. This is also how the French geographer referred to the influence of two important cultures, India and China, on the peoples and nations of mainland Southeast Asia (Burma, Cambodia, Laos, a part of Malaysia, Singapore, Thailand, and Vietnam). Archaeological data show that from the 1st century AD, Indians began to use boats to sail along the coasts of Southeast Asia to the Sunda Islands.

The cause of these maritime ventures was not only due to the preaching of Buddhism, as these Indians were mostly sailors from the Amaravati region, devotees of the Buddha Dipankara, who protected them from the dangers of the sea, but also to trade, particularly to the Greek navigator Hippalus, who discovered the periodic rotation of the monsoons around the middle of the first century AD, which led to the miraculous growth of maritime trade between India and the ports of the Red Sea, the gateway to the West.

At that time, Emperor Augustus of the luxurious Roman city wished to procure gold and products from India, such as eaglewood, cinnamon, pepper, clove, cardamom, rhinoceros horn, and ivory. India then maintained direct trade relations with the Middle East and indirect ones with Mediterranean countries, such as the Roman Empire. Unfortunately, these products became scarce in the Indian subcontinent, forcing the inhabitants of this country to seek them from afar and at any cost. When they approached the strange shores of Southeast Asia, they had to venture inland through dense vegetation to reach the first inhabitants of the highlands. They had to convince the latter to supply them with the items they needed and negotiate fair prices. All this took them many years.

They were forced to establish genuine trading posts, especially since their maritime voyages to the East had to be adjusted according to the monsoons. Sometimes they had to wait for the arrival of rare goods before returning to India, which could take an entire year, particularly if the weather was favorable. As for the food they needed, which was impossible to transport in the ship’s holds, they were compelled to consider setting up flooded rice paddies on the fertile lands of the deltas where they landed to buy rare goods and where they could cultivate them more easily, as they had mastered drainage and irrigation techniques perfectly (as in Funan). In this way, they could return when the harvest was finished and the holds were well filled.

This is how Indian ideas were introduced and fertilized the entire southern coast of Indochina, from the coastal plains of Annam to those of Malaysia, from the Menam delta to that of the Mekong. It is also through this channel that the peoples of southern Indochina learned all the elements of a superior civilization: they wrote their language using the Indian alphabet, which still exists today in Burma, Thailand, Cambodia, and Laos, and they used an incomparable instrument for thinking, Sanskrit, similar to the role of Latin used in medieval Europe. The sacred texts, the epics of India, were so prized that they were introduced into every country.

We forget to talk about the effectiveness of land management techniques, craftsmanship, and astronomy, which allowed calendars to be calculated with unparalleled precision, according to the French archaeologist Bernard Philippe Groslier. It is also India that spread not only a political system centered around the king and religious beliefs but also the arts.

These nations never confined themselves to a closed and immutable model. Southeast Asia would be shaped more by the Brahmanical school than by the Buddhist model. In the early centuries of our era, in the Indianized countries, the bronzes were simple and pure copies of Indian Buddha statues.

Then, between the 4th and 5th centuries, the bronzes show an evolution and a distinct interpretation. They can be considered local works, but still clearly influenced by India, particularly by the Northern schools, which is quite normal given the predominance of Gupta culture at that time. The most famous is the magnificent bronze Buddha discovered in Đồng Dương in central Vietnam, now preserved at the National Museum of Saigon. Similar sculptures can also be found in Thailand, in Korat and Nakon Pathom (Mon Dvaravati civilization).

But in the 6th century, when political upheavals and barbarian invasions cut off the silk and spice routes, the Indians stopped venturing out to sea. They also forgot the existence of their ancient trading posts, and in their writings, the epic of commerce was only mentioned in a summary manner. The penetration and influence of the Indians always seemed peaceful, which allowed the inhabitants of the southern coast to come out of isolation and thus create new and unique civilizations such as Oc Eo, Angkor Wat, or Champa, forming from Indian culture. The Indians did not follow the method of conquest and annexation like the Chinese did with Vietnam in Indochina.

According to legend, our country was originally called Xích Qủy (Land of the Red Demons), a federation of the Bai Yue under the reign of Kinh Dương Vương (or Lộc Tục), father of Lạc Long Quân, south of the Yangtze River (Lianzhou and Shijiahé cultures). Then it was first named Văn Lang under the Hùng kings, with the capital located at Phong Châu and a large territory bordered to the north by Dong Dinh Lake, to the south by the Hồ Tôn country (Champa), to the east by the South China Sea, and to the west by the Ba Thục kingdom (Sichuan). It was later annexed by An Dương Vương, named Thục Phán from the Tày people in Cao Bằng, and later became the Âu Lạc kingdom with its capital at Cổ Loa, in the Đồng An district, Hanoi, around the 3rd century BC.

The latter was then annexed by Zhao To (Triệu Đà), a general of the Qin dynasty (China) and founder of the Nanyue kingdom. Despite the uprisings of the Trưng sisters (39-43 AD), Dame Triệu (225-248 AD), and Lý Bổn (or Lý Nam Đế) in 544 AD, our country (Tonkin) remained under Chinese domination until 938.

The Chinese deliberately destroyed all Vietnamese bronze drums in order to assimilate the Vietnamese people. Sinicization thus spread both by example and by force, ense et aratro: by the sword and the plowshare, exactly in the same way the Romans subdued Europe. Our country (Jiaozhi) was organized according to the Chinese model: provinces, districts, and prefectures formed the administrative framework, where power, even the highest, was entrusted to the locals, but it was exercised according to Chinese law and depended entirely on the emperor representing the supreme authority. Chinese became the official language and was henceforth used throughout the country.

Although Vietnam was a Chinese protectorate (from 111 BC to 938 AD), it was nonetheless the true link between China and India. Buddhism was established very early in this country at the beginning of the Christian era because Vietnam was not only adjacent to the countries using Sanskrit for Buddhist texts such as Funan (Phù Nam) and Champa but also the mandatory passage point for Indian merchants. They needed to rest, supply food, and exchange goods.

In short, sinicization aimed to expand the Chinese empire, but the Chinese never thought that the sinicization of Vietnam would sow the seeds of the future evolution of the entire Indochina. The Chinese wanted to create the Vietnamese people in their own image, but they did not expect that they would transform the Vietnamese into a stubborn people, ready to wait for the right moment to regain their independence, especially since they came from the brilliant Liangzhu culture and were as well versed in Sun Tzu‘s art of war as they were.

Being considered as the suppliers of Chinese culture, the Vietnamese would enter the peninsula, assimilate, and then destroy the Indianized countries (Chenla, Champa) as radically as they themselves had first been conquered by the Chinese.

This is why archaeologists are accustomed to making the following observation about the Indochinese peninsula: China dominated and assimilated, India sowed the seeds of the richest humanistic flourishing. Indochina was able to benefit from the lessons of the incomparable masters of China and India, each of whom left behind a  political system and  a distinct and indelible imprint over the centuries.

From then on, the peninsula was named Indochina by the Franco-Danish geographer Conrad Malte-Brun, but readers should not confuse it with French Indochina.

 Bibiographie:

Georges Cœdès : Cổ sử các quốc gia Ấn Độ Hóa ở Viễn Đông. Nhà Xuất Bản Thế Giới 2011
Bernard Groslier : Indochine. Carrefour des Arts. Editions Albin Michel 1960.

 

La chauve-souris dans l’art de Huế ( Dơi trong mỹ thuật cung đình Huế)

j050807 Art, Culture, Văn Hóa, Vietnam

La chauve-souris dans l’art de Huế

The bat in Hue art

Version française
Version anglaise
Galerie des photos

Được biết đến với tên khoa học (Chiroptera), dơi là một loài động vật có nhau thai được đặc đứng  sau các loài gặm nhấm. Đối với người phương Tây, sở thích của dơi  sống trong bóng tối và ban đêm  được xem  là một điềm xấu. Nó còn thuộc các thú vật của Satan mà  Giáo hội chỉ định. Chúng ta thường thấy nó dang rộng hai cánh với  khuôn mặt nhăn nhó trên đỉnh nhà thờ như một người bảo vệ có chức năng xua đuổi tà ma. Đôi khi nó được coi là một con chuột biết bay (thiên thử hay chuột nhà trời) hoặc một con én bay trong đêm (chim nhạn bay đêm, phi thử). Dơi là loài động vật thường được coi là loài vật có tính xảo quyệt và tinh quái trong các truyền thuyết phương Đông.

Trong  tiếng Hán Việt dơi tên là ‘bức’ (蝠), được  đọc gần giống chữ ‘phúc’ (福), từ đó người ta dùng hình ảnh con vật này để chỉ ‘phúc đức’. Khi minh họa bằng hình 5 con dơi thì có hàm ý chỉ ngũ phúc: (1) Phú 富 nghĩa là giàu, (2) khang ninh 安寧 là yên lành, mạnh khỏe (3) Thọ 壽 là sống lâu (4) hảo đức 好德 là có đức tốt (5) khảo chung mạng 考終命 là hưởng trọn tuổi trời.

Theo  cố cả Léopold Cadière, trong nghệ thuật  Huế, chúng ta thường thấy sự kết hợp của nhiều họa tiết theo nhiều cách khác nhau. Đôi khi chỉ là một sự kết hợp đơn giản: con dơi ẩn núp trong góc sẽ lướt đôi cánh qua những đường cong uốn lượn hồi văn, hoặc những biểu tượng của sự trường thọ và hạnh phúc sẽ được áp dụng cho một cành mận, một bông hoa mẫu đơn vân vân . Những sự kết hợp này không phải do ngẫu nhiên hay ý thích của nghệ sĩ. Thậm chí đối với một số chủ đề nhất định, còn có một quy tắc rất nghiêm ngặt, những liên kết gần như không thể tách rời.

Đây là trường hợp của hình ảnh con dơi với các họa tiết thường có lối chơi chữ. Thường nhất là với chữ ‘phúc’ nhưng cũng có khi đi với chữ ‘khánh’ (慶 có nghĩa là ‘chúc mừng’) thay cho lời cầu chúc phúc. Khánh lại có thêm âm là ‘khương’ có nghĩa là phúc. Âm khánh lại có chữ viết là 磬, chỉ một món nhạc khí quý trong cung đình, thế là có họa tiết con dơi ngậm chiếc khánh có hai quả tua; hình này có tên ‘phúc khánh’ với ý chúc mừng hưởng phúc an lạc và thịnh vượng.Thay cho khánh ngọc hay chữ thọ, con thấy hình con dơi ngậm một giõ hoa. Giõ hoa là một món trong ‘bát bửu’ nên hàm chỉ sự vui hưởng hạnh phúc (hình CLXXXIV).

Về mặt trang trí con dơi hay có kèm theo hai quả tua, gọi là họa tiết ‘dơi tua’, nhưng hình như hai quả tua đó chẳng mang một ý nghĩa sâu xa nào ngoài sự trang trí. (hình CLXXXI, …) Dơi có thể được biến cách từ lá, họi là lá hóa phúc, từ hoa mai gọi là mai hóa phúc, từ sen gọi là liên hóa phúc, từ quả gọi là quả hóa phúc; nhưng chủ yếu là từ hình hồi văn có tô điểm thêm hia lá gọi là hồi văn hóa phúc. Tùy theo ngẫu hứng người nghệ sĩ còn cho con dơi đi chung với rồng. Một vài chỗ thấy dơi xuất hiện ngay giữa tấm chi tiết của đồ gỗ, nhưng thường thì nằm ở các góc và giang cánh rất trang nhã.

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Thông,  dơi được xem là mẫu hình được sử dụng nhiều nhất trong mỹ thuật Huế. Nhiều đến mức cảm nhận thấy có sự lạm dụng (tr. 144).

 Nhưng nhờ cấu trúc thân hình với đôi cánh rộng, điều nầy cho phép nó nêu bật vẻ đẹp cân đối mẫu mực và tạo ra nên một hình mẫu hoàn hảo về mặt thiết kế và sống động trong mỹ thuật  Huế.

Étant connu sous le nom scientifique (Chiroptera), la chauve-souris est un animal placentaire  placé derrière les rongeurs. Pour les Occidentaux,  sa préférence de vivre dans les ténèbres et  la nuit est perçue comme un mauvais présage.  Elle fait partie du bestiaire satanique  désigné par l’Eglise. On est habitué à la voir étendre ses deux ailes et son visage grimaçant  au sommet des églises comme le gardien ayant pour fonction de repousser le Mal. Parfois on la considère comme un rat volant (thiên thử hay chuột nhà trời) ou  une hirondelle volant dans la nuit (chim nhạn bay đêm, phi thử). La chauve-souris est l’animal fréquemment considéré dans les légendes orientales comme l’animal ayant le caractère rusé et espiègle.

Étant un nom sino-annamite ‘bức’ (蝠) et se prononçant de la même manière que le mot  ‘phúc’ (福), on est convenu à prendre la figure de l’animal pour exprimer le bonheur. C’est pourquoi  la chauve-souris joue un grand rôle dans l’art vietnamien, surtout  dans l’art de Huế car elle est le symbole de bonheur.  On a l’habitude de grouper ensemble cinq chauve-souris (ngũ phúc) pour faire allusion à un bonheur parfait: (1) Phú 富, richesse ; (2) khang ninh 安寧 là yên lành, la paix et la santé ; (3) Thọ 壽 là sống lâu, une longue vie ; (4) hảo đức 好德 là có đức tốt, l’amour de la vertu ;  (5) khảo chung mạng 考終命 là hưởng trọn tuổi trời, une mort naturelle  à un âge avancé.

Selon le prêtre missionnaire Léopold Cadière, dans l’art de Huế, on voit souvent l’association de plusieurs motifs se produire de façons diverses. Tantôt il y a une simple association: la chauve-souris, tapie dans un angle, glissera ses ailes à travers les méandres de la grecque, ou bien les caractères de la longévité et du bonheur  seront appliqués  sur une branche de prunier, sur une fleur de pivoine etc. Ces associations ne sont pas livrées au hasard ou au caprice de l’artiste. Il y a même pour certains sujets, un code très sévère, des alliances quasi indissolubles.

C’est le cas de l’image de la chauve-souris avec un jeu de mots multiple suivant. Au mot phúc « bonheur » est souvent associé  dans le langage ou en littérature, le mot khánh 慶 qui a un sens analogue « bonheur et félicitations  résultant d’une faveur reçue » Le mot khánh, à son tour, est également la prononciation du caractère 磬, désignant  un lithophone dans la cour royale. Il s’agit bien de la représentation d’une chauve-souris tenant dans sa gueule un lithophone agrémenté de deux glands.  Ce dessin se lira « phúc khánh », ce qui signifie « bonheur et félicité ».

Au lieu du tam-tam en pierre ou du caractère de la longévité, la chauve-souris tient parfois suspendue à sa bouche une corbeille de fleurs. C’est un des « huit joyaux » ; nous l’avons vu, symbole de jouissances et de bonheur.

Au point de vue décoratif, la chauve-souris est souvent munie de deux longs glands, dơi tua qui n’ont, semble-t-il, aucun sens figuré. Elle peut se transformer en feuille, lá hóa phúc; en fleurs de pruniers, mai hóa phúc; en nénuphar, sen hóa phúc; en fruit  quả hóa phúc; mais surtout en grecque, avec ou sans feuilles,  hồi văn hóa phúc. La fantaisie de l’artiste se donne libre carrière avec elle, autant qu’avec le dragon.  Elle coupe parfois le centre d’un panneau, mais le plus souvent, elle se tapit dans les encoignures, que ses ailes garnissent avec élégance.

Selon le chercheur Nguyễn Hữu Thông, la chauve-souris est considérée comme le modèle le plus employé dans l’art de Huế. On a l’impression d’en abuser. (p144).

Mais grâce à la structure corporelle de la chauve-souris avec de larges ailes, cela lui permet de révéler la beauté de l’équilibre  exemplaire et créer un modèle parfait dans la conception et vivace dans l’art de Huế.

 

Known by its scientific name (Chiroptera), the bat is a placental animal  ranked behind rodents. For Westerners, its preference for living in darkness and  at night is seen as a bad omen.  It is part of the satanic bestiary  designated by the Church. We are used to seeing them spread their wings and grimace at the top of churches as guardians whose job is to ward off evil. Sometimes they are considered flying rats (thiên thử hay chuột nhà trời) or swallows flying in the night (chim nhạn bay đêm, phi thử). The bat is frequently considered in Eastern legends to be an animal with a cunning and mischievous character.

Being a Sino-Annamite name ‘bức’ (蝠) and pronounced in the same way as the word ‘phúc’ (福), it was agreed to use the figure of the animal to express happiness. This is why the bat plays an important role in Vietnamese art, especially in the art of Huế, as it is a symbol of happiness. It is customary to group five bats (ngũ phúc) together to allude to perfect happiness: (1) Phú 富, wealth; (2) khang ninh 安寧 là yên lành, peace and health; (3) Thọ 壽 là sống lâu, long life; (4) hảo đức 好德 là có đức tốt, love of virtue; (5) khảo chung mạng 考終命 là hưởng trọn tuổi trời, a natural death at an advanced age.

According to missionary priest Léopold Cadière, in Huế art, we often see several motifs combined in various ways. Sometimes there is a simple combination: a bat, lurking in a corner, will slide its wings through the meanders of a Greek key pattern, or the characters for longevity and happiness will be applied to a plum branch, a peony flower, etc. These combinations are not left to chance or the whim of the artist. For certain subjects, there is even a very strict code, with almost indissoluble alliances.

This is the case with the image of the bat, which has multiple puns associated with it. The word phúc, meaning “happiness,” is often associated in language and literature with the word khánh 慶, which has a similar meaning: “happiness and congratulations resulting from a favor received.” .“ The word khánh, in turn, is also the pronunciation of the character 磬, referring to a lithophone in the royal court. It is indeed a representation of a bat holding a lithophone decorated with two tassels in its mouth. This drawing can be read as ”phúc khánh,“ which means ”happiness and bliss. »

Instead of the stone tam-tam or the character of longevity, the bat sometimes holds a basket of flowers in its mouth. This is one of the “eight jewels”; as we have seen, it is a symbol of pleasure and happiness.

From a decorative point of view, the bat is often depicted with two long tassels, dơi tua, which seem to have no figurative meaning. It can be transformed into a leaf, lá hóa phúc; into plum blossoms, mai hóa phúc; into a water lily, sen hóa phúc; into fruit, quả hóa phúc; but above all into a Greek key, with or without leaves, hồi văn hóa phúc. The artist’s imagination runs wild with it, as much as with the dragon. It sometimes cuts through the center of a panel, but more often than not, it lurks in the corners, which its wings elegantly adorn.

According to researcher Nguyễn Hữu Thông, the bat is considered the most commonly used motif in Huế art. It seems to be overused. (p144).

But thanks to the bat’s body structure with large wings, it allows him to reveal the beauty of exemplary balance and create a perfect model in design that is enduring in Huế art.


Galerie des photos

Bibliographie:

Léopold Cadière: L’Art à Huế. Nouvelle édition Association des Amis du Vieux Huế.

Nguyễn Hữu Thông: Mỹ Thuật Huế. Nhìn từ góc độ ý nghĩa và biểu tượng trang trí.
                               Nhà Xuất Bản Thế Giới

[Return Art de Huế]