art

Qin’s Terracotta army 

兵馬俑

Version française
Version anglaise
Bibiographie

Tương tự như nhà Ân-Thương trước đó, nhà Châu (Zhou) trao quyền cai quản các vùng lãnh thổ cụ thể bao gồm cả những vùng đất mới được chinh phục, cho các thành viên trong dòng tộc của mình. Mối quan hệ huyết thống càng gần gũi với hoàng gia thì tước vị của người đó càng cao và phần lãnh thổ được ban cấp (hay còn gọi là «quốc ») cũng càng rộng lớn hơn. Hệ thống này, được gọi là *tông pháp*, bắt nguồn từ dòng dõi hoàng gia và tạo dựng mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau giữa nhà vua cùng các chư hầu. Mối liên kết này được thể hiện qua việc trao đổi lễ vật (chẳng hạn như các đồ đồng có khắc văn tự thiêng liêng) và các chuyến viếng thăm mang tính nghi lễ. Tuy nhiên, các chư hầu không vừa lòng với việc chỉ nắm giữ những vùng đất được ban. Trong suốt thời kỳ nhà Châu (Zhou), họ luôn tìm cách mở rộng lãnh thổ thông qua các cuộc  giao tranh lẫn nhau.

Theo nhà Hán học Mark Edward Lewis có  đến 540 cuộc xung đột giữa các quốc gia và 130 cuộc nội chiến diễn ra trong suốt 259 năm và danh sách này chắc chắn vẫn chưa đầy đủ. Những cuộc chiến triền miên này bắt nguồn từ sự thay đổi liên tục của các liên minh và tình trạng phân mảnh lãnh thổ (như nước Tấn). Nước nầy bị phân chia thành ba nước Hàn (Han), Ngụy (Wei)  và Triệu (Zhao) bởi các nhà qúi tộc của nước Tấn (Jin). Chính những yếu tố này đã làm nảy sinh vô số  các cuộc tranh chấp, rồi nhanh chóng leo thang thành các cuộc xung đột quy mô lớn hơn do sự tác động qua lại giữa các thỏa thuận ngoại giao và lợi ích chính trị. Việc mở rộng lãnh thổ của các nước chư hầu này tiếp tục làm suy yếu quyền lực trung ương của nhà Châu (Zhou).

Ban đầu, nhà Châu chỉ còn đóng vai trò như một kẻ đứng ngoài quan sát  dưới thời kỳ Xuân Thu và cuối cùng hoàn toàn bị xóa sổ  dưới thời kỳ Chiến Quốc. Chức Bá Chủ nầy lần lượt thuộc về các nước Sở và  Tấn dưới  thời kỳ Xuân Thu (Chūnqiū) nhưng về sau, vai trò của bá chủ  dần chuyển từ người bảo vệ trật tự phong kiến ​​của vương triều  nhà Châu sang người bảo đảm cho một thế cân bằng mới về chính trị, xã hội và văn hóa  dưới thời kỳ Chiến Quốc.(Zhànguó) 

Đây là thời kỳ cạnh tranh khốc liệt còn lại giữa bảy nước lớn, trong đó Tần, Sở và Tề nổi lên như ba thế lực chủ chốt tranh giành quyền định hình cục diện nhằm đạt được vị thế bá chủ. Để thành công trong bối cảnh như vậy,  bá chủ cần có sự kết hợp giữa sức mạnh quân sự, cải cách chính trị và sự đoàn kết của toàn dân trong nước.

Theo nhà sử học người Pháp René Grousset, nước Tần có một lợi thế quan trọng nhờ địa thế lãnh thổ được định sẵn cho  sự  thắng lợi. Nhờ bức bình phong tự nhiên là sông Hoàng Hà và các dãy núi che chở, khiến khó tiếp cận đi đến  nơi nầy. Nước Tần  nằm ở trên  độ cao có  cả ngàn dậm so với vùng đất còn lại của Trung Hoa. Với 20.000 quân lính, nước Tần có thể đương đầu với một triệu quân lính của nước địch. Nước Tần có thể xua quân tràn xuống các vương quốc khác, tựa như ta cầm cái bình đất nung đầy nước  đổ xuống từ một ngôi nhà nằm cheo leo trên cao.

Sức mạnh quân sự chủ yếu dựa trên những khối lượng khổng lồ bộ binh trang bị nhẹ, các đơn vị cung thủ cưỡi ngựa giống như người Hung Nô ở Mông Cổ mà tính cơ động là một lợi thế đáng kể so với sự cồng kềnh của quân xa Trung Hoa và các  xạ thủ nỏ  chiếm một vị trí cực kỳ quan trọng. Những người này đáng sợ nhất trong quân đội Tần. Mặc dù nỏ được xuất phát   ở nước Sở và được dùng rất trể ở nước Tần nhưng  các xạ thủ nỏ của nườc Tần nầy  được xem là những người đáng gờm nhất trong thời kỳ Chiến Quốc.

Trước đây, quyền chỉ huy quân sự là đặc quyền dành riêng cho giới quý tộc. Từ nay các chức quyền  không còn được cha truyền con nối. Những cải cách của Thương Ưởng đã khuyến khích nông dân gia nhập vào  quân đội, đồng thời tạo cho họ có  cơ hội thăng tiến về địa vị xã hội và thứ bậc, ngay cả đối với những người nhập cư. Tước hiệu và phần thưởng được trao cho các binh sĩ gan dạ. Lòng dũng cảm của họ được đánh giá dựa trên số lượng đầu hoặc lỗ tai kẻ thù bị chặt đứt.

Đội quân quy mô lớn này, bao gồm cả binh sĩ chuyên nghiệp và lính nghĩa vụ, được bố trí  thông thường ở  các đồn trú dưới quyền chỉ huy của các sĩ quan cấp cao địa phương, đóng quân cách xa kinh đô, nơi nhà vua ngự trị có hàng trăm hoặc hàng nghìn cây số. Do khoảng cách địa lý như vậy nên vấn đề xác thực tính hợp pháp của các mệnh lệnh điều động hoặc chuyển quân trở nên vô cùng nhạy cảm và nan giải. Các nhà chiến lược nước Tần đã giải quyết xuất sắc vấn đề này bằng cách sử dụng một vật tín bằng đồng có hình con hổ, gọi là « hổ phù« . Vật này gồm hai nửa giống hệt nhau, trên đó có khắc các dòng chữ bằng vàng giải thích công năng của nó. Một nửa được giao cho viên tướng chỉ huy quân đồn trú, trong khi nửa còn lại do nhà vua nắm giữ. Khi có chiến tranh hoặc cần điều động binh lính, viên tướng phải nhận được nửa còn lại do nhà vua phái người mang tới.

Chỉ khi đó, biểu tượng thống nhất về quyền chỉ huy mới được tái lập, cho phép viên chỉ huy điều động binh sĩ. Tuy nhiên, trong các trận chiến quy tụ hàng ngàn người, mệnh lệnh từ cấp chỉ huy cần phải được binh sĩ tiếp nhận đồng thời và tức khắc. Trong những tình huống như vậy, việc sử dụng cờ hiệu là điều bắt buộc. Đôi khi, người ta còn cần đến cả chiêng và trống để thu hút sự chú ý, tập trung cả thính giác lẫn thị giác của binh sĩ vào một điểm cụ thể nào đó.

Cách thức tiến hành chiến tranh cho  ta thấy được cái sức mạnh và mà nước Tần đã thừa hưởng được từ khi danh sĩ Thương Ưởng (Shang Yang)  làm thừa tướng nước Tần từ thời ngự trị của  Tần Hiếu Công. Biến pháp Thương Ưởng mới được thi hành. Những qui tắc xử sự chung, mọi người phải tuân theo: phế ruộng tư, tất cả ruộng đất do nhà nước kiểm soát, thống nhất đo lường, thực hiện chế độ hộ khẩu ban hành pháp luật, buộc dân phải nghe theo không được bàn luận về pháp lệnh mới. Pháp luật  mọi người phải tuân theo luôn cả giới  qúi tộc. Vì vậy khi thái tử phạm pháp,Thương Ưởng muốn trị tội nhưng vì là người sẽ nối ngôi Tần Hiếu Công nên Thương Ưởng buộc lòng phải trừng phạt cắt mũi Thái phó của thái tử là Công tử Kiền và chạm mặt  thầy thái tử là Công Tôn Giả. Còn Thái tử Tứ phải  bị truất phế, và bị đuổi ra khỏi cung làm dân thường. Từ đó người Tần đều theo lệnh, muôn người như  một.

Bởi vậy khi Tần Hiếu Công qua đời, Thương Ưởng biết mình sẽ bị tội  nên trốn ra thành vào nhà trọ  nhưng không có hộ khẩu và danh tánh nên không được phép  cư trú. Chính biến pháp của Thương Ưởng được áp dụng luôn cả cho ông. Ông mới bị bắt và bị xe xé xác để thị uy bởi hoàng tử  Tứ  năm xưa bị trị  tội, nay là  vua Tần Huệ Văn Vương. Còn gia đình của ông bị trưu di. Luật pháp được thi hành một cách  nghiêm khắc và  không chừa ai cả luôn cả ông. Tuy nhiên  biến pháp Thương Ưởng vẫn tiếp tục áp dụng. Nhờ các cải cách được khởi xướng bởi Thương Ưởng và sau này bởi Hàn Phi, nước Tần trở nên giàu có và hùng mạnh. Nhờ đó nước Tần có ưu thế từ nay  làm bá chủ và thống nhất  nước Trung Hoa.

Nếu ta dựa  vào lời từơng thuật của sử gia Tư Mã Thiên, ta biết rằng hoàng đế Tần Thủy Hoàng đã huy động hơn 700.000 người bị kết án lao dịch để xây dựng lăng mộ của mình ngay từ khi ông ngự trị. Kế thừa truyền thống nhà Tần, ông muốn yên nghỉ sau khi chết trong một công viên tang lễ rộng lớn, được bao bọc bằng hai vòng tường thành. Nơi an nghỉ cuối cùng của ông phải thật khổng lồ và tượng trưng cho vũ trụ: Phía trên là các dấu hiệu của Trời, phía dưới là toàn bộ bố cục địa lý với hàng trăm dòng sông và biển lớn được lấp đầy bằng thủy ngân, vân vân để tạo cảm tưởng có sự chuyển động của dòng nước. Ông muốn trở thành người khởi xướng một kỷ nguyên mới và người sáng lập của một triều đại mới chỉ  được kéo dài có 13 năm thay vì  phải tồn tại hơn mười nghìn thế  hệ. Các cuộc khoan thăm dò khảo cổ xác nhận tỷ lệ thủy ngân cực kỳ cao trong lăng mộ này. Vì lo sợ ngôi mộ bị hủy hoại và những cạm bẫy chết người đối với  các kẻ xâm nhập, lăng mộ của ông đến nay vẫn còn nguyên vẹn. Ngược lại, không một tài liệu lịch sử nào, kể cả của Tư Mã Thiên, đề cập đến việc bố trí đội quân đất nung của Tần Thủy Hoàng. Điều này khiến nó trở thành một trong những khám phá gây chấn động nhất của thế kỷ này, cũng như  sự phát hiện  ngôi mộ của vua  Toutânkhamon năm 1922 tại thung lũng các vị Vua ở Ai Cập.

Trong lúc đào một cái giếng vào ngày 24 tháng 3 năm 1974, một người nông dân đã vô tình để lưỡi cuốc của mình chạm vào đỉnh của một công trình ngầm  chứa  đầy những mảnh vụn đất nung, nằm cách xa 1200 mét ở phía đông vòng tường bao bên ngoài của gò mộ che phủ lăng tẩm hoàng đế Tần Thủy Hoàng. Ông lập tức mời một nhóm nhà khảo cổ đến hiện trường. Sửng sốt và ngưỡng mộ, họ đã phát hiện ra hàng nghìn bức tượng đất nung dưới những đống đổ nát cháy xém của một vi kèo và được xếp hàng trong mười một hành lang dài hơn 200 mét trong hố số 1 (14260 mét vuông). Đây là hố  lớn nhất gồm có bộ binh. Năm 1976, ba hố mới, số 2, 3 và 4, được phát hiện thêm bên cạnh hố đầu tiên. Cái hố số 2, vốn tượng trưng cho một trại quân, cũng là nơi bố trí cung thủ, xe chiến, bộ binh và kỵ binh. Còn hố thứ ba thì có quy mô nhỏ hơn nhiều và là nơi chứa các quan lại cấp cao. Hố thứ tư thì trống rỗng: tương truyền rằng hoàng đế đã băng hà trước khi các hiện vật dự kiến ​​đặt tại đây chưa kịp hoàn thiện.  

Làm thế nào người ta có thể tập hợp đủ nguyên liệu, chuyên môn kỹ thuật và nhân lực cần thiết để tạo ra hàng nghìn bức tượng binh lính có kích thước như người thật vào thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên?

Thông qua các nghiên cứu kỹ thuật đảo ngược, giáo sư khảo cổ Marco Martinon-Torres thuộc đại học Cambridge đã đưa ra lời giải thích như sau: các bộ phận khác nhau được sản xuất song song bởi những nhóm nhỏ. Theo đó, các bức tượng chiến binh không được sản xuất hay lắp ráp tại một xưởng duy nhất; thay vào đó, chúng được lắp ráp riêng lẻ bởi các nhóm nghệ nhân khác nhau, mỗi nhóm do một bậc thầy thợ thủ công dẫn dắt. Sau khi được sơn màu, các bức tượng sẽ được vận chuyển đến các hố chôn (quy trình tương tự cũng được áp dụng cho vũ khí). Mặc dù việc thiết lập và điều phối nhiều xưởng sản xuất đòi hỏi khoản đầu tư lớn, nhưng phương pháp này lại mang lại lợi thế rõ rệt khi cần ứng phó với những tình huống bất ngờ.  

Một trong những yếu tố khiến đội quân đất nung này trở thành một tác phẩm độc đáo trong lịch sử nhân loại chính là sự khác biệt trên từng khuôn mặt. Theo một số nhà nghiên cứu, các nghệ nhân  đã làm việc với một loạt các kiểu dáng riêng biệt được xác định rõ; khi kết hợp lại, chúng tạo nên ấn tượng về  về tính cá nhân mặc dù các khuôn mặt có thể thực hành trong   khuôn với  những khác biệt cơ thể – được tạo hình bằng công cụ dao phác và tinh luyện  qua hình dáng của bộ ria mép hay là   kiểu tóc. Khám phá này đã làm sáng tỏ cơ cấu tổ chức của quân đội nhà Tần—đặc biệt là hệ thống cấp bậc—thông qua các đặc điểm dễ nhận thấy như phụ kiện cài tóc, kiểu búi tóc, dải ruy-băng màu và trang phục đặc trưng, ​​mặc dù màu sắc nguyên bản phần lớn đã phai nhạt do tiếp xúc với không khí khô và phản ứng hóa học liên quan đến lớp sơn mài nằm bên dưới lớp sơn phủ.

Các kiểu tóc rất đa dạng, từ những lọn tóc kết cầu kỳ được búi lại cho đến kiểu búi đơn giản nằm ở phía bên phải đầu. Một số người còn đội mũ da hoặc khăn trùm đầu bằng vải, được cố định bằng dải dây buộc dưới cằm.Những chiếc áo dài nhiều màu sắc được mặc bên dưới lớp áo giáp hoặc mặc riêng, tùy thuộc vào cấp bậc của chiến binh. Phần chân được bảo vệ bằng quần có lớp đệm, giáp ống chân, hoặc đơn giản là quấn bằng vải; một số chiến binh còn quàng khăn quanh cổ để tăng thêm sự bảo vệ. Đối với phần giáp, các tấm nhỏ bằng da hoặc sắt được ghép lại với nhau bằng đinh tán kim loại để tạo thành một bộ giáp hoàn chỉnh. Mức độ bảo vệ cơ thể phụ thuộc vào cấp bậc của chiến binh. Binh lính bộ binh thường mặc áo giáp dạng yếm đơn giản, trong khi các tướng lĩnh cấp cao lại khoác những chiếc áo dài che kín cả phần vai và cổ. Bên cạnh giáp trụ và kiểu tóc, các chiến binh còn có thể thể hiện cấp bậc của mình thông qua những dải ruy-băng cài trên tấm giáp che ngực. Số lượng và vị trí của các dải ruy-băng này cho biết địa vị của họ; chẳng hạn, ba dải ruy-băng biểu thị cấp bậc tướng lĩnh cao cấp.

Để đạt được sự linh hoạt và tốc độ trong chiến đấu, binh lính thường mang giày làm bằng vải nhẹ, đặc trưng bởi phần mũi vuông và cong ngược lên trên. Tuy nhiên, một số chiến binh lại ưa chuộng loại ủng da nặng hơn để có thể đứng vững chắc trên mặt đất.  Các chiến binh chủ yếu chiến đấu bằng kiếm đồng hoặc các loại vũ khí cán dài, chẳng hạn như kích (một loại vũ khí kết hợp giữa giáo và rìu chiến), giúp họ dễ dàng tấn công kẻ thù từ xa. Một số chiến binh còn sử dụng nỏ, với hàng trăm mũi tên được đựng trong ống tên.

Vào cuối triều đại của ông, Tần Thủy Hoàng đã cố gắng tìm kiếm thuốc trường sinh bằng cách phái các sứ giả đi khắp Trung Hoa.  Sự kiện nầy được sử gia Tư Mã Thiên ghi lại trong bộ sử ký của mình. Đáng tiếc thay, ông nhận ra rằng mình cũng phải đối mặt với cái chết như bao người phàm trần khác. Tuy nhiên, nhờ sự phát hiện ra Đội quân Đất Nung của ông mà  ông trở nên « bất tử » qua nhiều năm, theo nghĩa là những thành tựu của ông để lại cho  đất nước Trung Hoa (như  sự thống nhất xứ sở, Đội Quân  Đất Nung, Vạn Lý Trường Thành)  vẫn sống mãi mãi  trong ký ức nhân loại.

Analogues aux Shang, les Zhou accordaient aux membres de leur lignée le droit de gouverner certains territoires y compris ceux qu’ils venaient de conquérir. Plus ces membres étaient proches de la famille royale, plus ils avaient une fonction élevée et une portion importante de territoire conquis (ou guo). Ce système était connu sous le nom zongfa basé essentiellement sur la lignée royale et facilitait la relation de dépendance entre le roi et ses vassaux, ce qui traduisait dans les faits par l’échange des présents (des vases en bronze recouverts des inscriptions sacrées destinées au culte des ancêtres) et des visites rituelles. Ces vassaux ne se contentaient pas seulement des territoires octroyés mais ils essayaient d’agrandir leur territoire au détriment des autres en se battant mutuellement durant l’époque des Zhou.

兵馬俑

Selon le sinologue Mark Edward Lewis, on a dénombré jusqu’à 540 conflits interétatiques et 130 guerres civiles sur une période de 259 ans, une liste presque certainement incomplète. Ces guerres incessantes résultaient d’alliances en perpétuel changement et d’une fragmentation territoriale (telle que celle de l’État de Jin, démembré par ses propres nobles en trois entités : Han, Wei et Zhao). Ce sont précisément ces facteurs qui ont engendré d’innombrables différends. Ceux-ci  ont rapidement dégénéré en conflits de plus grande envergure, alimentés par l’interaction entre les accords diplomatiques et les intérêts politiques.

L’expansion territoriale des guo de ces vassaux continua à affaiblir le pouvoir central des Zhou, le reléguer d’abord au rôle de simple spectateur à l’époque des Printemps et Automnes et finir par le faire disparaître à l’époque des Royaumes Combattants. Le titre de « Ba » échut alternativement d’abord aux états de Chu et de Jin à la période de Printemps-Automnes (Chūnqiū) puis le Ba passa progressivement d’un rôle de défenseur de l’ordre féodal du système royal des Zhou à celui de garant d’un nouvel équilibre politique, social et culturel durant la période des Royaumes Combattants. (Zhànguó) 

Ce fut une période de rivalité acharnée entre sept États majeurs  parmi lesquels  Qin, Chu et Qi s’imposaient comme les trois puissances dominantes tentant de  rivaliser et  façonner le paysage global pour l’hégémonie (Bá Chủ). Pour réussir dans ce contexte, l’hégémon avait besoin  d’allier à la fois la puissance militaire, les réformes politiques et l’unité du peuple dans son pays.     

Selon l’historien français  René Grousset, le royaume Tsin possédait un atout majeur d’avoir une configuration territoriale prédestinée à la victoire.  Grâce à la ceinture formée par le fleuve jaune et les montagnes il était difficile d’accéder au royaume car  il était suspendu à mille li au-dessus du reste de la Chine. Il pouvait déverser ses soldats sur les autres royaumes comme si l’on tenait une cruche  en terre cuite remplie d’eau et l’on renversait depuis une maison située à une altitude élevée. Avec ses 20.000 hommes, il pouvait  tenir tête à un million d’hommes armés de la lance.

La puissance militaire reposait essentiellement sur des corps  de fantassins équipés à la légère  et d’unités d’archers montés,  semblables à ceux des Xiongnu de Mongolie dont la mobilité conférait un avantage décisif sur la lourde charrerie chinoise tandis que les arbalétriers jouaient un rôle crucial. Ces derniers étaient les soldats les  plus effrayants de  l’armée Qin. Malgré l’adoption tardive de l’arbalète née au royaume de Chu (Sở), les arbalétriers de Qin étaient connus comme les plus redoutables de l’époque des Royaumes Combattants.

Jadis, le commandement militaire était un privilège réservé à la noblesse. Désormais les titres n’étaient plus héréditaires. Les réformes de Shang Yang incitèrent désormais  les paysans à s’enrôler dans l’armée et favorisèrent l’ascension sociale et hiérarchique y compris  pour les immigrés. Les titres et les récompenses étaient accordés aux soldats téméraires dont le courage se mesurait au nombre de têtes ou d’oreilles ennemis coupées.

L’armée de masse composée de soldats professionnels et de conscrits était installée en garnisons sous le commandement des officiers supérieurs locaux vivant à des centaines ou des milliers de kilomètres de la capitale où vivait le souverain. En raison de cette distance, la question de légitimité des ordres de transfert ou de mobilisation était très délicate et constituait un problème épineux. Il a été résolu brillamment par les stratèges Qin au moyen d’un objet de contrôle  en bronze ayant la forme d’un tigre (hufu ou hổ phù en vietnamien). Celui-ci se composait de deux parties identiques sur lesquelles  des inscriptions en or expliquaient sa fonction. La moitié de l’animal était  confié à l’officier chargé du commandement des troupes en garnison, l’autre moitié  étant détenu par le souverain. En cas de guerre et de déplacement des troupes, l’officier devait recevoir la partie envoyée par le souverain.

C’était seulement à ce moment là que l’unité du symbole de l’autorité était alors reconstituée  et que l’officier pouvait déplacer ses troupes. Par contre, au cours des batailles impliquant l’engagement des milliers d’individus, les ordres transmis par le commandement devaient être immédiatement reçus par les soldats en même temps.  Dans ce cas, il faut recourir aux bannières et aux drapeaux. Parfois les gongs et tambours étaient nécessaires pour retenir l’attention des oreilles et des regards sur un point particulier.

La manière de conduite de guerre témoigne de la puissance et de la discipline dont l’État de Qin a hérité de l’époque où le célèbre homme d’État Shang Yang servait en tant que chancelier sous le règne du duc Xiao de Qin. Les réformes de Shang Yang ont instauré un nouvel ensemble de règles que chacun était tenu de respecter: l’abolition de la propriété foncière privée au profit d’un contrôle étatique sur toutes les terres, la normalisation des poids et mesures, la mise en place d’un système de recensement des foyers et la promulgation de lois auxquelles la population devait obéir sans contester ni débattre des nouveaux décrets.

La loi s’appliquait à tous, y compris  la noblesse. Ainsi, lorsque le prince héritier enfreignit la loi, Shang Yang chercha à faire respecter la justice. Comme le prince était l’héritier du duc Xiao de Qin, Shang Yang fut contraint de punir plutôt les précepteurs de ce dernier: le prince Qian eut le nez coupé et Gongsun Jia  reçut un  tatouage  au visage. Quant au prince héritier Si, il fut destitué et banni du palais pour vivre comme un simple roturier. Dès lors, le peuple de Qin obéit aux décrets et agit à l’unisson. C’est pourquoi, à la mort du duc Xiao de Qin, Shang Yang, conscient qu’il s’exposait à des représailles,  s’enfuit de la ville et chercha refuge dans une auberge.  Toutefois, par manque de papiers d’identité officiels ou de domicile enregistré, il se vit refuser l’hébergement. Les réformes juridiques qu’il avait lui-même instaurées s’appliquèrent ainsi à lui aussi. Il fut par la suite capturé et exécuté par écartèlement entre des chars, un châtiment public ordonné par le prince Si (devenu le roi Huiwen de Qin), que Shang Yang avait autrefois sanctionné. Toute sa famille fut également exterminée. La loi fut appliquée avec rigueur et n’épargna personne  y compris lui-même. Néanmoins, les réformes de Shang Yang continuèrent à  rester en vigueur. Grâce aux réformes entamées par Shang Yang et celles de Han Feizi plus tard, l’État de Qin s’enrichit et devint puissant. Il s’imposa  désormais comme la force dominante et finit par unifier un siècle  plus tard la Chine.

Si on croit l’extraordinaire récit de l’historien Sima Qian, on sait que l’empereur Qin Shi Huang Di a mobilisé  plus de  700.000 hommes condamnés aux travaux forcés pour la construction de son mausolée au début de son règne. Reprenant  la tradition  des Qin, il souhaite enterrer son corps lors de sa mort dans un vaste parc funéraire clos par une double enceinte. Sa dernière demeure devait être gigantesque et représenter l’univers : En haut  étaient les signes du Ciel et en bas toute la disposition géographique avec les cent cours d’eau et la vaste mer remplie avec du mercure etc. pour donner l’illusion de son écoulement. Il voulait être l’initiateur d’une nouvelle ère et le fondateur d’une nouvelle dynastie qui ne durait que 13 ans au lieu de  perdurer plus de dix mille générations. Des forages archéologiques confirment bien un taux de mercure très élevé dans ce mausolée. Par peur de la détérioration de sa tombe  et des pièges mortels pour les intrus, son mausolée continue à rester intact jusqu’à aujourd’hui. Par contre aucun document historique y compris celui de Sima Qian ne mentionne  la mise en place de l’armée de terre cuite de Qin Shi Huang Di, ce qui est en fait l’une des découvertes les plus sensationnelles de ce siècle comme celle du jeune roi Toutânkhamon en 1922 dans la Vallée des Rois en Egypte.

Au moment du creusement d’un puits effectué  le 24 mars 1974 par un agriculteur, sa pioche heurta par hasard le sommet d’une construction souterraine jonchée de débris de terre cuite. Celle-ci était située à 1200 mètres à l’est de l’enceinte extérieure du tumulus  recouvrant  le mausolée impérial de Qin Shi  Huang Di. Il fit venir immédiatement  sur place  une équipe d’archéologues. Prise de stupeur et d’admiration, celle-ci découvrit des milliers de statues en terre cuite surgir alignés  sous les décombres calcinés d’une charpente dans onze couloirs de plus de 200 mètres de long dans la fosse n° 1(14260 mètres carrés). En 1976, trois nouvelles fosses 2, 3 et 4 venaient s’ajouter à la première. La seconde représentant un campement, abritait  des archers, des chars, l’infanterie et la cavalerie. Etant plus petite, la troisième fosse dissimulait de hauts dignitaires. La quatrième était vide du fait que l’empereur mourut trop tôt avant l’achèvement  des objets qu’elle devait renfermer.

Comment est-il possible de rassembler les matières premières, le savoir-faire technique et la main d’œuvre nécessaire pour créer  des milliers de soldats grandeur nature au 3^ème siècle av. J.C. ?

Grâce à des études rétro-ingéniérie, le professeur  Marco Martinon-Torres de l’université Cambridge, a donné son explication suivante: différentes pièces étaient produites en parallèle au  sein de petites équipes. Ainsi, les guerriers n’étaient ni produits ni assemblés dans un seul atelier. Ils étaient assemblés un à un par des groupes distincts d’artisans, chacun  étant dirigé par un maître-artisan. Une fois la peinture des statues achevée, ces dernières étaient acheminées jusqu’aux fosses. (idem pour les armes). Si la création et la coordination de multiples ateliers nécessitent un investissement conséquent, cette solution tire son épingle du jeu en cas d’imprévus.   

Un des éléments qui font de cette armée  de terre cuite une œuvre unique dans l’histoire de l’humanité repose sur la singularité des visages. Selon certains chercheurs, les  artisans travaillaient avec une gamme définie d’apparences distinctes, qui, une fois mélangées, conféraient une impression d’individualité malgré la réalisation des visages dans les moules avec les différences anatomiques travaillées à l’ébauchoir  et affinées par la forme des moustaches ou les coiffures.

Lors de cette découverte, on commence à connaître  l’organisation militaire de l’armée Qin notamment sa hiérarchie  grâce à des éléments bien visibles comme des accessoires ornant les coiffures, des nœuds, des rubans colorés ou des vêtements distincts malgré la disparition des couleurs due  en grande partie au contact de l’air sec et à la réaction chimique de la couche de laque sous la peinture.

La coiffure des guerriers reflétait leur statut social et leur rang. Les styles variaient, allant de tresses complexes disposées en chignon à de simples chignons placés sur le côté droit de la tête. Certains couvraient ensuite leurs cheveux de bonnets en cuir ou de coiffes en tissu, maintenus par un ruban noué sous le menton.

De longues tuniques colorées étaient portées sous l’armure ou seules, selon le rang du guerrier. Les jambes étaient protégées par des pantalons matelassés ou des jambières, ou simplement enveloppées dans du tissu ; certains guerriers portaient également un foulard autour du cou pour une protection accrue.

En ce qui concerne l’armure, de petites plaques de cuir ou de fer étaient assemblées par rivetage à l’aide de clous métalliques pour former une armure. L’étendue de la protection corporelle dépendait du rang du guerrier. Les fantassins portaient des gilets simples, tandis que les généraux de haut rang arboraient de longues tuniques couvrant également les épaules et le cou. Outre leur armure et leur coiffure, les guerriers pouvaient également signaler leur rang en portant des rubans épinglés sur leurs plastrons. Le nombre et la disposition de ces rubans indiquaient leur statut, trois rubans désignant un général de haut rang.

Pour gagner en mobilité et en rapidité au combat, les soldats portaient des chaussures légères en tissu, généralement à bout carré et relevé vers le haut. Toutefois, certains guerriers armés préféraient des bottes en cuir plus lourdes afin de rester bien ancrés au sol. Les guerriers combattaient principalement avec des épées en bronze ou des armes à long manche, telles que les hallebardes — une combinaison de lance et de hache de guerre — ce qui facilitait l’attaque de l’ennemi à distance. Certains guerriers utilisaient également des arbalètes, avec des centaines de pointes de flèches regroupées dans leurs carquois. 

Vers la fin de son règne, Qin Shi Huang Di tenta de trouver l’elixir d’immortalité en envoyant ses  émissaires partout en Chine, c’est ce qu’a rapporté l’historien Sima Qian dans ses mémoires historiques. Malheureusement il sut désormais  qu’il allait  mourir comme tous les humains. Mais grâce à découverte de son armée en terre cuite, il devient au fil des années « immortel » dans le sens où tout ce qu’il a accompli pour la Chine (comme l’unification du pays, l’armée de terre cuite, la Muraille de Chine)   continue à rester dans la mémoire des hommes.

Analogous to the Shang, the Zhou granted members of their lineage the right to govern certain territories, including those they had just conquered. The closer these members were to the royal family, the higher the position they held and the larger the portion of conquered territory (or guo) they received. This system was known as zongfa, based essentially on the royal lineage, and it facilitated the relationship of dependence between the king and his vassals, which in practice was expressed through the exchange of gifts (bronze vessels covered with sacred inscriptions intended for the cult of ancestors) and ritual visits. These vassals were not content with only the territories granted to them, but tried to enlarge their territory at the expense of others by fighting one another during the Zhou period.

According to the sinologist Mark Edward Lewis, as many as 540 interstate conflicts and 130 civil wars have been counted over a period of 259 years, a list almost certainly incomplete. These incessant wars resulted from constantly shifting alliances and territorial fragmentation (such as that of the state of Jin, dismembered by its own nobles into three entities: Han, Wei, and Zhao). It is precisely these factors that generated countless disputes. These rapidly degenerated into larger-scale conflicts, fueled by the interaction between diplomatic agreements and political interests.

The territorial expansion of the *guo* of these vassals continued to weaken the central power of the Zhou, first relegating it to the role of mere spectator in the Spring and Autumn period and eventually causing it to disappear in the Warring States period. The title of “Ba” fell alternately first to the states of Chu and Jin during the Spring and Autumn period (Chūnqiū), then the Ba gradually shifted from a role as defender of the feudal order of the Zhou royal system to that of guarantor of a new political, social, and cultural balance during the Warring States period (Zhànguó).

It was a period of fierce rivalry between seven major states, among which Qin, Chu, and Qi emerged as the three dominant powers attempting to compete and shape the overall landscape for hegemony (Bá Chủ). To succeed in this context, the hegemon needed to combine military power, political reforms, and the unity of the people within their country.

According to the French historian René Grousset, the state of Tsin possessed a major advantage in having a territorial configuration predestined for victory. Thanks to the belt formed by the Yellow River and the mountains, it was difficult to access the kingdom because it was suspended a thousand li above the rest of China. It could pour its soldiers onto the other kingdoms as if one were holding a clay jug filled with water and tipping it over from a house situated at a high altitude. With its 20,000 men, it could stand up to a million men armed with spears.

Military power rested essentially on corps of lightly equipped infantry and units of mounted archers, similar to those of the Xiongnu of Mongolia, whose mobility gave them a decisive advantage over the heavy Chinese chariots, while the crossbowmen played a crucial role. The latter were the most terrifying soldiers in the Qin army. Despite the late adoption of the crossbow, born in the kingdom of Chu (Sở), the Qin crossbowmen were known as the most formidable of the Warring States period.

In the past, military command was a privilege reserved for the nobility. From then on, titles were no longer hereditary. Shang Yang’s reforms now encouraged peasants to enlist in the army and promoted social and hierarchical advancement, including for immigrants. Titles and rewards were granted to bold soldiers whose courage was measured by the number of enemy heads or ears cut off.

The mass army composed of professional soldiers and conscripts was stationed in garrisons under the command of local senior officers living hundreds or thousands of kilometers from the capital where the sovereign resided. Because of this distance, the question of the legitimacy of orders for transfer or mobilization was very delicate and constituted a thorny problem. It was brilliantly solved by Qin strategists by means of a bronze control object in the shape of a tiger (hufu or hổ phù in Vietnamese). This consisted of two identical parts on which golden inscriptions explained its function. Half of the animal was entrusted to the officer in charge of commanding the troops in garrison, the other half being held by the sovereign. In case of war and troop movement, the officer had to receive the part sent by the sovereign. Only at that moment was the unity of the symbol of authority reconstituted and the officer could move his troops. On the other hand, during battles involving the engagement of thousands of individuals, the orders transmitted by the command had to be received immediately by the soldiers at the same time. In this case, one had to resort to banners and flags. Sometimes gongs and drums were necessary to focus the attention of ears and eyes on a particular point.

The manner in which war was conducted attests to the power and discipline that the state of Qin inherited from the time when the famous statesman Shang Yang served as chancellor under the rule of Duke Xiao of Qin. Shang Yang’s reforms established a new set of rules that everyone was required to follow: the abolition of private land ownership in favor of state control over all land, the standardization of weights and measures, the establishment of a household registration system, and the enactment of laws to which the population had to obey without contesting or debating the new decrees.

The law applied to everyone, including the nobility. Thus, when the crown prince broke the law, Shang Yang sought to uphold justice. Since the prince was the heir of Duke Xiao of Qin, Shang Yang was forced instead to punish the prince’s tutors: Prince Qian had his nose cut off and Gongsun Jia received a tattoo on his face. As for the crown prince Si, he was deposed and banished from the palace to live as a commoner. From then on, the people of Qin obeyed the decrees and acted in unison. That is why, upon the death of Duke Xiao of Qin, Shang Yang, aware that he was exposing himself to reprisals, fled the city and sought refuge in an inn. However, lacking official identity papers or registered residence, he was refused lodging.

The legal reforms that he himself had instituted thus applied to him as well. He was subsequently captured and executed by being torn apart between chariots, a public punishment ordered by Prince Si (who became King Huiwen of Qin), which Shang Yang had once endorsed. His entire family was also exterminated. The law was applied with strictness and spared no one, including himself. Nevertheless, Shang Yang’s reforms continued to remain in force. Thanks to the reforms initiated by Shang Yang and those of Han Feizi later, the state of Qin grew wealthy and became powerful. It then established itself as the dominant force and ended up unifying China a century later.

If we believe the extraordinary account of the historian Sima Qian, we know that Emperor Qin Shi Huang Di mobilized more than 700,000 men sentenced to forced labor for the construction of his mausoleum at the beginning of his reign. Continuing the tradition of the Qin, he wished to bury his body upon his death in a vast funerary park enclosed by a double wall. His final resting place was to be gigantic and represent the universe: above were the signs of Heaven and below the entire geographical layout with the hundred waterways and the vast sea filled with mercury, etc., to give the illusion of its flowing. He wanted to be the initiator of a new era and the founder of a new dynasty which lasted only 13 years instead of enduring for more than ten thousand generations.

Archaeological drilling indeed confirms a very high level of mercury in this mausoleum. For fear of the deterioration of his tomb and of deadly traps for intruders, his mausoleum has remained intact up to the present day. On the other hand, no historical document, including that of Sima Qian, mentions the establishment of the terracotta army of Qin Shi Huang Di, which is in fact one of the most sensational discoveries of this century, like that of the young king Tutankhamun in 1922 in the Valley of the Kings in Egypt.
At the time a well was being dug on March 24, 1974 by a farmer, his pickaxe accidentally struck the top of an underground structure strewn with terracotta debris. This was located 1,200 meters east of the outer enclosure of the tumulus covering the imperial mausoleum of Tsin Huang Di. He immediately summoned a team of archaeologists to the site. Seized with astonishment and admiration, they discovered thousands of terracotta statues emerging in rows beneath the charred rubble of a framework in eleven corridors over 200 meters long in pit no. 1 (14,260 square meters).

In 1976, three new pits, 2, 3 and 4, were added to the first. The second, representing a camp, housed archers, chariots, infantry and cavalry. Being smaller, the third pit concealed high dignitaries. The fourth was empty because the emperor died too early, before the completion of the objects it was meant to contain.

How was it possible to gather the raw materials, technical expertise and workforce needed to create thousands of life-size soldiers in the 3rd century BC?

Thanks to reverse-engineering studies, Professor Marco Martinon-Torres of the University of Cambridge offered the following explanation: different parts were produced in parallel within small teams. Thus, the warriors were neither produced nor assembled in a single workshop. They were assembled one by one by distinct groups of craftsmen, each directed by a master craftsman. Once the painting of the statues was completed, they were transported to the pits. Although the creation and coordination of multiple workshops requires substantial investment, this solution proves advantageous in the event of unforeseen circumstances.

One of the elements that makes this terracotta army a unique work in the history of humanity lies in the singularity of the faces. According to certain researchers, the craftsmen worked with a defined range of distinct appearances which, once combined, gave an impression of individuality, despite the creation of the faces in molds, with anatomical differences shaped using a modeling tool and refined through the form of the moustaches or hairstyles.

This discovery has shed light on the military organization of the Qin army—particularly its hierarchy—through clearly visible details such as hair ornaments, knots, colored ribbons, and distinctive clothing, even though the original colors have largely vanished due to exposure to dry air and a chemical reaction involving the lacquer layer beneath the paint.

Hairstyle

A warrior hairstyle reflected their social status and ary rank. Styles included intricate braids made into a bun, and a simple buns positioned on the right side of the head. Some then covered their hair with leather caps or cloth headdresses secured with a ribbon tied in the chin.

Clothing

Long colourful robes were worn underneath armour  or on their own, depending on the warrior rank. Each warrior’s legs were covered with padded trousers, shin guards or were simply wrapped in cloth, and some wore neck scarves for added protection.

Armour

Small plates of leather or iron were riveted together with metal nails to form armour. How much of the body was protected depended on the warrior’s rank.  Infantrymen had simple vests while higher-ranking generals wore long tunics  that also covered their shoulders and neck.

Ribbons

In tradition to their armour and hairstyle warriors could also signify their rank by wearing ribbons pinned to their chest plates. The number and position of their ribbons indicated their status, with three signifying a high-ranking general.

Square shoes

For increased mobility and speed in battle, soldiers wore lightweight shoes made of cloth that where typically square   toed and curved upward at the front. However some weapon-wielding warriors wore heavier leather boots insteead  to keep them firmly anchored on the ground.

Weaponry

Warriors would mainly fight with bronze swords or long-shafted weapons, such as and halberds – acombined spear and battle –axe-making it easier to stab the eneny from a distance. Some warriors also used crossbows with hudred of arrowheads bundled into their quivers.

Towards the end of his reign, Qin Shi Huang Di attempted to find the elixir of immortality by sending emissaries across China—an account recorded by the historian Sima Qian in his historical memoirs. Ultimately, he came to realize that he, like all humans, was destined to die. Yet, thanks to the discovery of his Terracotta Army, he has over the years become « immortal » in the sense that his achievements for China—such as the unification of the country, the Terracotta Army, and the Great Wall—endure in human memory.

Bibliographie